रामप्रसाद खनाल /नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा सम्मानका साथ उच्चारण गरिने नाम हो-कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठ। उहाँ केवल नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव मात्र होइन, नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका वैचारिक आधारशिला निर्माण गर्ने महान् व्यक्तित्व पनि हुनुहुन्थ्यो। नेपालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्थाको गहिरो अध्ययन गरेर त्यसलाई परिवर्तन गर्ने स्पष्ट लक्ष्यका साथ उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन राष्ट्र, जनता र परिवर्तनको अभियानमा समर्पित गर्नुभयो। त्यसैले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास, विकास र उपलब्धिको चर्चा गर्दा पुष्पलालको योगदानलाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन।
नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको सुरुआत कुनै सहज परिस्थितिमा भएको थिएन। त्यसबेला देश निरंकुश राणाशाही शासनको अधीनमा थियो। राज्यका सम्पूर्ण अधिकार सीमित परिवारको हातमा केन्द्रित थिए। जनताले स्वतन्त्र रूपमा बोल्न, लेख्न, संगठन खोल्न वा आफ्ना अधिकारको माग गर्न पनि पाउँदैनथे। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र राज्यका अवसर केही सीमित व्यक्तिको पहुँचमा मात्र थिए। अधिकांश नेपाली गरिबी, अशिक्षा, शोषण र अन्यायपूर्ण सामाजिक संरचनाको पीडामा बाँचिरहेका थिए। यही अन्धकारपूर्ण परिस्थितिमा परिवर्तनको सपना देख्ने केही साहसी व्यक्तित्वहरू जन्मिए, जसले आफ्नो जीवन नै देश र जनताको मुक्तिका लागि समर्पण गरे। तीमध्ये सबैभन्दा अग्रणी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो- कमरेड पुष्पलाल।
पुष्पलालको जन्म वि.सं. १९८१ असार १५ गते रामेछाप जिल्लाको भँगेरी गाउँमा भएको थियो। सामान्य परिवारमा जन्मिए पनि उहाँले बाल्यकालदेखि नै समाजका असमानता, गरिबी र अन्यायलाई नजिकबाट देख्नुभयो। उहाँको परिवारमा देशभक्ति, सामाजिक चेतना र अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने संस्कार थियो। यही पारिवारिक वातावरणले उहाँको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
विशेष गरी उहाँका दाजु अमर सहिद गंगालाल श्रेष्ठको जीवनले पुष्पलालमाथि गहिरो प्रभाव पारेको थियो। गंगालाल राणाशाहीको निरंकुश शासनविरुद्ध संघर्ष गर्ने साहसी युवा हुनुहुन्थ्यो। देश र जनताको स्वतन्त्रताका लागि उहाँले आफ्नो जीवन नै बलिदान गर्नुभयो। दाजुको त्याग, साहस र देशप्रेमले पुष्पलाललाई गहिरो रूपमा प्रेरित गर्यो। अन्याय र दमनका विरुद्ध संघर्ष गर्नुपर्छ, राष्ट्र र जनताको हितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्छ भन्ने भावना उहाँमा बाल्यकालदेखि नै विकसित भयो। सहिद गंगालालले बलिदानबाट देखाएको बाटोलाई पुष्पलालले विचार, संगठन र राजनीतिक संघर्षका माध्यमबाट निरन्तर अगाडि बढाउनुभयो। यस अर्थमा गंगालालको बलिदान र पुष्पलालको वैचारिक नेतृत्व नेपालको परिवर्तनकारी आन्दोलनका दुई महत्वपूर्ण आधार बने।
युवावस्थामा पुग्दा पुष्पलालले देशको राजनीतिक अवस्थालाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न थाल्नुभयो। उहाँले नेपाल मात्र होइन, विश्वका विभिन्न देशमा भएका राजनीतिक परिवर्तन, क्रान्ति र सामाजिक आन्दोलनबारे अध्ययन गर्नुभयो। विशेष गरी कार्ल मार्क्स, फ्रेडरिक एङ्गेल्स र भ्लादिमिर लेनिनका विचारले उहाँलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनायो। तर उहाँले विदेशी सिद्धान्तलाई जस्ताको तस्तै लागू गर्न खोज्नुभएन। नेपालको सामाजिक बनोट, आर्थिक अवस्था, सांस्कृतिक विशेषता र राजनीतिक यथार्थलाई आधार बनाएर आन्दोलनको दिशा तय गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुभयो। यही सोचले उहाँलाई नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका मौलिक चिन्तकका रूपमा स्थापित गर्यो।
त्यतिबेला नेपालमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन पनि विस्तार हुँदै थियो। पुष्पलाल प्रारम्भिक चरणमा राणाशाहीविरुद्धका विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी हुनुभयो। उहाँले बुझ्नुभयो कि केवल शासन परिवर्तनले मात्र जनताको वास्तविक मुक्ति सम्भव हुँदैन। जबसम्म समाजमा रहेको शोषण, असमानता र सामन्ती संरचनाको अन्त्य हुँदैन, तबसम्म राजनीतिक परिवर्तन अधुरो रहन्छ। यही निष्कर्षले उहाँलाई वैज्ञानिक समाजवादको मार्ग रोज्न प्रेरित गर्यो।
पुष्पलालको अर्को विशेषता उहाँको अध्ययनशील स्वभाव थियो। उहाँ कुनै विषयमा धारणा बनाउनु अघि त्यसको गहिरो अध्ययन गर्नुहुन्थ्यो। इतिहास, राजनीति, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमलाई निरन्तर अध्ययन गरेर मात्र निष्कर्ष निकाल्नु उहाँको बानी थियो। उहाँका लागि राजनीति केवल भाषण गर्ने विषय थिएन, अध्ययन, विश्लेषण र व्यवहारको संयोजन थियो। यही कारणले उहाँका विचार समयभन्दा धेरै अगाडि देखिन्थे।
उहाँले नेपाली समाजको मुख्य समस्या सामन्ती शोषण, निरंकुश शासन र आर्थिक असमानता भएको निष्कर्ष निकाल्नुभयो। जनतालाई संगठित गरेर, राजनीतिक चेतना फैलाएर र वैज्ञानिक विचारधाराको आधारमा आन्दोलन सञ्चालन गरे मात्र स्थायी परिवर्तन सम्भव हुन्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो। यही विश्वासका साथ उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन जनताको पक्षमा समर्पित गर्नुभयो।
पुष्पलालको जीवन अत्यन्त सरल र सादा थियो। उहाँले व्यक्तिगत सम्पत्ति, पद, सुविधा वा प्रतिष्ठाभन्दा राष्ट्र र जनताको हितलाई सधैँ माथि राख्नुभयो। कठिन परिस्थिति, आर्थिक अभाव, भूमिगत जीवन र निरन्तर जोखिमका बीच पनि उहाँ कहिल्यै आफ्नो लक्ष्यबाट विचलित हुनुभएन। उहाँको जीवनले सच्चा राजनीतिक नेतृत्व भनेको त्याग, इमानदारी, अध्ययन, अनुशासन र जनताप्रतिको समर्पणबाट निर्माण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा उहाँको भूमिका कुनै एउटा पार्टीको नेता वा संस्थापकको भूमिकामा मात्र सीमित छैन। उहाँले नेपाली राजनीतिमा नयाँ वैचारिक चेतना, नयाँ दृष्टिकोण र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको सुरुआत गर्नुभयो। उहाँले जनतालाई परिवर्तन सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाउनुभयो। समाज परिवर्तनको आधार जनताको सचेत सहभागिता र संगठित शक्ति हो भन्ने सन्देश दिनुभयो।
यही वैचारिक तयारी, अध्ययन, त्याग र संगठनप्रतिको दृढ प्रतिबद्धताका आधारमा पुष्पलालले नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको औपचारिक सुरुआत गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुभयो। वि.सं. २००६ वैशाख १० गते नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना हुनु नेपाली राजनीतिक इतिहासको एउटा युगान्तकारी घटना बन्यो। त्यो स्थापना केवल एउटा नयाँ पार्टीको जन्म मात्र थिएन, नेपाली श्रमजीवी वर्ग, किसान, मजदुर र उत्पीडित जनताको अधिकारका लागि नयाँ राजनीतिक युगको प्रारम्भ पनि थियो। यही ऐतिहासिक घटनाबाट नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले संगठित रूप लिन सुरु गर्यो, जसको नेतृत्व र वैचारिक आधार निर्माणमा पुष्पलालको भूमिका सबैभन्दा अग्रस्थानमा रह्यो।
वि.सं. २००६ वैशाख १० गते नेपाली राजनीतिक इतिहासमा एउटा नयाँ अध्याय सुरु भयो। यही दिन कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना भयो। यो केवल एउटा नयाँ राजनीतिक दलको जन्म मात्र थिएन, शोषण, अन्याय, सामन्तवाद र निरंकुश शासनविरुद्ध संगठित वैचारिक संघर्षको औपचारिक सुरुआत पनि थियो। त्यसबेला नेपाल राणाशाही शासनको कठोर नियन्त्रणमा थियो। राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध थियो, स्वतन्त्र रूपमा विचार राख्न पाइँदैनथ्यो, जनताको अधिकारको कुनै सुनिश्चितता थिएन। यस्तो कठिन परिस्थितिमा कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्नु आफैंमा ठूलो साहस र त्यागको काम थियो।
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्दा पुष्पलालले पार्टीलाई केवल चुनाव लड्ने वा सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा हेर्नुभएन। उहाँका लागि पार्टी भनेको जनतालाई संगठित गर्ने, राजनीतिक चेतना फैलाउने, अन्यायविरुद्ध संघर्ष गर्ने र समाजलाई वैज्ञानिक समाजवादतर्फ अगाडि बढाउने माध्यम थियो। त्यसैले पार्टी स्थापना भएदेखि नै उहाँले संगठन विस्तार, वैचारिक प्रशिक्षण र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विकासमा विशेष जोड दिनुभयो।
त्यतिबेला कम्युनिष्ट विचारधाराको अध्ययन गर्ने नेपाली सामग्री अत्यन्त कम थिए। धेरै पुस्तक विदेशी भाषामा मात्र उपलब्ध थिए। यस अवस्थालाई परिवर्तन गर्न पुष्पलालले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो। उहाँको ऐतिहासिक योगदानमध्ये एक विश्वप्रसिद्ध “कम्युनिष्ट घोषणापत्र” लाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नु पनि हो। कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सद्वारा लिखित यो घोषणापत्र विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनको आधारभूत दस्तावेजका रूपमा चिनिन्छ। यसलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गरेर उहाँले नेपाली पाठक, विद्यार्थी, बुद्धिजीवी र कम्युनिष्ट कार्यकर्तालाई आफ्नै भाषामा वैज्ञानिक समाजवादका आधारभूत सिद्धान्त अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनुभयो।
त्यो अनुवाद केवल एउटा पुस्तकको भाषान्तर मात्र थिएन। यसले नेपाली समाजमा नयाँ वैचारिक बहसको ढोका खोल्यो। मजदुर, किसान, विद्यार्थी र प्रगतिशील युवामाझ मार्क्सवादी विचारधाराको अध्ययन विस्तार भयो। नेपाली भाषामा राजनीतिक साहित्यको विकासमा पनि यसले महत्वपूर्ण योगदान पुर्यायो। त्यसैले पुष्पलाललाई कम्युनिष्ट घोषणापत्रलाई नेपालीमा अनुवाद गर्ने पहिलो नेपाली कम्युनिष्ट का रूपमा सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ।
पुष्पलालले विदेशी विचारलाई अन्धाधुन्ध अनुसरण गर्नुभएन। उहाँको स्पष्ट धारणा थियो कि नेपालको समाज, अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीतिक अवस्थाको वैज्ञानिक अध्ययन गरेर मात्र आन्दोलनको सही दिशा तय गर्न सकिन्छ। उहाँले नेपाली समाजमा सामन्तवादको प्रभाव, कृषिमा आधारित अर्थतन्त्र, गरिबी, अशिक्षा र वर्गीय विभाजनको गहिरो विश्लेषण गर्नुभयो। यही विश्लेषणका आधारमा उहाँले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको कार्यदिशा निर्माण गर्नुभयो।
उहाँले सधैं सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सम्बन्धलाई जोड दिनुभयो। केवल भाषण गरेर वा नारा लगाएर परिवर्तन सम्भव हुँदैन भन्ने उहाँको विश्वास थियो। अध्ययन, संगठन, अनुशासन, जनसम्पर्क र निरन्तर संघर्षलाई उहाँले आन्दोलनको मुख्य आधार बनाउनुभयो। त्यसैले उहाँ कार्यकर्तालाई नियमित अध्ययन गर्न, समाज बुझ्न र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्न प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो।
कमरेड पुष्पलाल एक कुशल लेखक, चिन्तक र राजनीतिक विश्लेषक पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँका लेख, दस्तावेज र भाषणले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई वैचारिक दिशा दिएका छन्। उहाँले जटिल राजनीतिक विषयलाई पनि सरल नेपाली भाषामा प्रस्तुत गर्ने क्षमता राख्नुहुन्थ्यो। यही कारणले उहाँका विचार आम कार्यकर्तासम्म सहज रूपमा पुग्न सफल भए।
उहाँले राजनीतिलाई नैतिकता र आचरणसँग पनि जोड्नुभयो। उहाँका अनुसार राजनीतिक कार्यकर्ता अध्ययनशील, इमानदार, अनुशासित र जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ। व्यक्तिगत स्वार्थ, पदको लोभ र अवसरवादले आन्दोलनलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने उहाँको स्पष्ट धारणा थियो। त्यसैले उहाँले आफ्नो जीवनभर सादगी, त्याग र निष्ठाको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो।
पुष्पलालले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनसँग पनि जोडेर हेर्नुभयो। तर उहाँले नेपाललाई कुनै विदेशी शक्तिको प्रभावमा राख्न चाहनुभएन। उहाँको विश्वास थियो कि हरेक देशको क्रान्तिको आफ्नै विशेषता हुन्छ। त्यसैले नेपालमा पनि नेपाली समाजको वास्तविक अवस्थालाई आधार बनाएर आन्दोलन अगाडि बढाउनुपर्छ। यही मौलिक सोचका कारण उहाँलाई नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका सबैभन्दा दूरदर्शी वैचारिक नेतामध्ये एक मानिन्छ।
उहाँले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक छलफल, आलोचना–आत्मालोचना र सामूहिक निर्णय प्रक्रियालाई पनि महत्व दिनुभयो। विचारमा मतभेद हुन सक्छ, तर आन्दोलनको लक्ष्य जनताको मुक्ति नै हुनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा थियो। व्यक्तिगत अहंकारभन्दा संगठनको हित ठूलो हुन्छ भन्ने संस्कार विकास गर्न उहाँले निरन्तर प्रयास गर्नुभयो।
पुष्पलालको अर्को महत्वपूर्ण योगदान भनेको नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका लागि व्यापक जनएकताको आवश्यकता औँल्याउनु हो। उहाँले निरंकुश शासनको अन्त्यका लागि केवल एउटा शक्तिले मात्र संघर्ष गरेर पुग्दैन, लोकतन्त्रका पक्षमा रहेका सबै शक्तिबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ भन्ने विचार अघि सार्नुभयो। यही विचार पछि संयुक्त जनआन्दोलन को अवधारणाका रूपमा विकसित भयो। सुरुमा धेरैले यसलाई स्वीकार नगरे पनि पछि नेपालको राजनीतिक इतिहासले उहाँको दूरदर्शितालाई सही सावित गरिदियो।
यसरी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना, मार्क्सवादी विचारधाराको प्रचार–प्रसार, कम्युनिष्ट घोषणापत्रको नेपाली अनुवाद, वैचारिक स्पष्टता, अध्ययनशील नेतृत्व र नेपाली समाजअनुकूल आन्दोलनको कार्यदिशा निर्माण गरेर पुष्पलालले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको बलियो आधार तयार गर्नुभयो। उहाँका यी योगदानले आगामी पुस्ताका हजारौं कार्यकर्तालाई प्रेरणा दिएका छन् र आज पनि उहाँका विचार उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
कमरेड पुष्पलालको योगदान नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना र मार्क्सवादी विचारधाराको प्रचार–प्रसारमा मात्र सीमित छैन। उहाँको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदानमध्ये एक नेपालको राजनीतिक यथार्थलाई सही ढंगले विश्लेषण गरेर आन्दोलनको उपयुक्त कार्यदिशा प्रस्तुत गर्नु हो। उहाँले नेपाली समाजको वस्तुगत अवस्था, वर्गीय सम्बन्ध, राष्ट्रिय परिस्थिति र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशलाई गहिरो अध्ययन गरी आन्दोलनको रणनीति निर्माण गर्नुभयो। यही कारणले उहाँलाई नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका दूरदर्शी वैचारिक नेताका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
त्यतिबेला कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र पनि अनेक मतभेद र वैचारिक बहस थिए। कसैले तत्काल सशस्त्र संघर्षलाई प्राथमिकता दिन्थे भने कसैले अन्य बाटोको खोजी गरिरहेका थिए। पुष्पलालले भने नेपाली समाजको वास्तविक अवस्था बुझेर आन्दोलन अगाडि बढाउनुपर्नेमा जोड दिनुभयो। उहाँको विचारमा जनताको सक्रिय सहभागिता र व्यापक राजनीतिक चेतनाबिना कुनै पनि परिवर्तन दिगो हुन सक्दैन। त्यसैले उहाँले आन्दोलनलाई जनतासँग जोड्ने कामलाई सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी मान्नुभयो।
पुष्पलालले अघि सारेको संयुक्त जनआन्दोलनको अवधारणा नेपाली राजनीतिमा उहाँको सबैभन्दा दूरदर्शी योगदानमध्ये एक हो। उहाँले निरंकुश शासनविरुद्ध संघर्ष गर्ने सबै लोकतान्त्रिक र प्रगतिशील शक्तिहरूबीच सहकार्य आवश्यक रहेको धारणा राख्नुभयो। उहाँका अनुसार विचार फरक भए पनि लोकतन्त्र, राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र जनअधिकारका साझा मुद्दामा सबै शक्तिहरू एक ठाउँमा उभिन सक्नुपर्छ। त्यतिबेला उहाँको यो विचारलाई सबैले सहज रूपमा स्वीकार गरेका थिएनन्। तर पछि २०४६ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनले उहाँको सोच कति सही थियो भन्ने प्रमाणित गरिदियो। आज पनि नेपाली राजनीतिक इतिहासमा संयुक्त जनआन्दोलनको अवधारणालाई पुष्पलालको दूरदर्शी राजनीतिक सोचका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
कमरेड पुष्पलालले संगठन निर्माणलाई आन्दोलनको मेरुदण्ड मान्नुभयो। बलियो विचार मात्र भएर पुग्दैन, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने अनुशासित र जनतासँग जोडिएको संगठन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो। त्यसैले उहाँले गाउँ–गाउँ पुगेर कार्यकर्ता निर्माण गर्ने, राजनीतिक शिक्षा दिने, अध्ययनको संस्कृति विकास गर्ने र जनताका समस्या बुझ्ने अभियान सञ्चालन गर्नुभयो। सीमित स्रोत, आर्थिक अभाव र भूमिगत जीवनका बीच पनि उहाँ संगठन विस्तारको काममा निरन्तर सक्रिय रहनुभयो।
उहाँले कार्यकर्तालाई सधैं अध्ययनशील बन्न प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो। “पढ्ने, बुझ्ने र त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्ने” संस्कार बिना आन्दोलन सफल हुन सक्दैन भन्ने उहाँको धारणा थियो। उहाँका लागि कम्युनिष्ट कार्यकर्ता भनेको केवल नारा लगाउने व्यक्ति होइन, समाजको अध्ययन गर्ने, जनताको दुःख बुझ्ने, नैतिक आचरण अपनाउने र जनताको विश्वास जित्ने व्यक्ति हो। यही कारणले उहाँले राजनीतिक प्रशिक्षणलाई विशेष महत्व दिनुभयो।
राष्ट्रियताको प्रश्नमा पनि पुष्पलाल अत्यन्त स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो। उहाँले नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय स्वाभिमान कुनै पनि अवस्थामा कमजोर हुन नहुने धारणा राख्नुभयो। विदेशी हस्तक्षेप वा बाह्य दबाबका आधारमा होइन, नेपाली जनताको हित र देशको आवश्यकताका आधारमा राष्ट्रिय नीति निर्माण हुनुपर्छ भन्ने उहाँको अडान थियो। उहाँका लागि राष्ट्रियता र जनताको अधिकार एकअर्काका पूरक विषय थिए।
उहाँले किसान, मजदुर, महिला, युवा, विद्यार्थी, दलित, जनजाति तथा सबै उत्पीडित समुदायलाई समाज परिवर्तनको मुख्य शक्ति मान्नुभयो। उहाँको विचारमा समाजवादको आधार श्रमजीवी जनता हुन्। त्यसैले राज्यका नीति, विकास र राजनीतिक परिवर्तनको केन्द्रमा पनि श्रमजीवी वर्ग नै हुनुपर्छ। उहाँले सामाजिक विभेद, आर्थिक शोषण र अन्यायको अन्त्य गरेर समान अवसर भएको समाज निर्माण गर्नुपर्ने विचार अघि सार्नुभयो।
पुष्पलालको जीवनमा पद र प्रतिष्ठाभन्दा सिद्धान्त ठूलो थियो। उहाँले व्यक्तिगत लाभका लागि कहिल्यै राजनीति गर्नुभएन। अनेक कठिनाइ, आर्थिक अभाव, निर्वासन, भूमिगत जीवन र राज्यको दमनका बीच पनि उहाँ आफ्नो लक्ष्यबाट विचलित हुनुभएन। यही कारणले उहाँ आज पनि सिद्धान्तनिष्ठ, त्यागी र नैतिक राजनीतिक नेताका रूपमा स्मरण गरिनुहुन्छ।
नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा विभाजन र मतभेदका अनेक घटना भए। तर पुष्पलालले आन्दोलनको एकतालाई सधैं महत्व दिनुभयो। विचारमा बहस हुन सक्छ, तर अन्तिम लक्ष्य जनताको मुक्ति र देशको प्रगति हुनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा थियो। उहाँले व्यक्तिगत अहंकारभन्दा आन्दोलनको हित ठूलो हुने संस्कार विकास गर्न निरन्तर प्रयास गर्नुभयो।
आज पनि नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका विभिन्न धाराहरूले पुष्पलाललाई सम्मानपूर्वक स्मरण गर्नुको कारण उहाँको यही दूरदर्शी सोच, वैचारिक स्पष्टता र त्यागपूर्ण जीवन हो। उहाँले देखाउनुभएको बाटोले नेपाली राजनीतिमा लोकतान्त्रिक चेतना, संगठनात्मक संस्कृति र जनमुखी आन्दोलनको विकासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।
यसरी संयुक्त जनआन्दोलनको अवधारणा, बलियो संगठन निर्माण, राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा, श्रमजीवी वर्गको पक्षमा स्पष्ट अडान, अध्ययनशील नेतृत्व र सिद्धान्तप्रतिको अटल निष्ठामार्फत पुष्पलालले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई गहिरो वैचारिक र संगठनात्मक आधार प्रदान गर्नुभयो। उहाँका विचार र योगदान समयसँगै अझ मूल्यवान् बन्दै गएका छन्।
कमरेड पुष्पलालको जीवन निरन्तर संघर्ष, त्याग र सिद्धान्तप्रतिको अटल निष्ठाले भरिएको थियो। उहाँले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय भूमिगत रूपमा बिताउनुभयो। राज्यको निगरानी, गिरफ्तारीको जोखिम, आर्थिक अभाव र स्वास्थ्य समस्याका बीच पनि उहाँले आन्दोलनलाई कहिल्यै छोड्नुभएन। उहाँका लागि व्यक्तिगत जीवनभन्दा देश, जनता र आन्दोलन ठूलो थियो। यही कारणले उहाँको जीवन नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका लागि एउटा आदर्श विद्यालय बनेको छ।
निरन्तर संघर्ष र अस्वस्थताका कारण उहाँको स्वास्थ्य क्रमशः कमजोर हुँदै गयो। उपचारका लागि उहाँ भारत जानुभयो। अन्ततः वि.सं. २०३५ साउन ७ गते भारतको नयाँ दिल्लीस्थित गोविन्द वल्लभ पन्त अस्पतालमा ५४ वर्षको उमेरमा उहाँको निधन भयो। उहाँको निधनसँगै नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनले एक दूरदर्शी चिन्तक, कुशल संगठक, सिद्धान्तनिष्ठ नेता र असाधारण वैचारिक व्यक्तित्वलाई गुमायो।
तर उहाँको निधनपछि पनि तत्कालीन निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाले उहाँप्रति सम्मानजनक व्यवहार देखाएन। उहाँको पार्थिव शरीर र अस्तुलाई नेपाल ल्याउने तथा नेपाली जनताले श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने कार्यमा समेत विभिन्न अवरोध सिर्जना गरियो। उहाँको अस्तुलाई समेत नेपालमा ल्याउन प्रतिबन्ध लगाइएको घटना तत्कालीन पञ्चायती शासनको कम्युनिष्ट आन्दोलनप्रतिको असहिष्णु र दमनकारी चरित्रको प्रतीकका रूपमा इतिहासमा स्मरण गरिन्छ। शासनले एउटा व्यक्तिको भौतिक अस्तित्वमाथि नियन्त्रण गर्न खोज्यो, तर उहाँले जीवनभर बोकेका विचार, आदर्श र जनताप्रतिको समर्पणलाई रोक्न सकेन।
बरु समय बित्दै जाँदा पुष्पलालका विचारहरू अझ व्यापक रूपमा फैलिँदै गए। उहाँले स्थापना गरेको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीबाट विकसित भएका विभिन्न कम्युनिष्ट धाराहरूले नेपाली राजनीतिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। लोकतान्त्रिक आन्दोलन, जनआन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना र सामाजिक परिवर्तनका अनेक चरणमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा पुष्पलालका विचारहरूको प्रभाव देख्न सकिन्छ। यस अर्थमा उहाँ केवल एउटा पार्टीका नेता मात्र होइन, नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासका प्रमुख वैचारिक पथप्रदर्शक हुनुहुन्थ्यो।
आज नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भइसकेको छ। राणाशाही समाप्त भएको छ। पञ्चायती व्यवस्था इतिहास बनेको छ। संविधानमार्फत नागरिक अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रयास भएको छ। तर गरिबी, बेरोजगारी, असमानता, भ्रष्टाचार, अवसरवाद, वैचारिक विचलन र राजनीतिक अस्थिरताजस्ता चुनौती अझै विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा पुष्पलालले देखाउनुभएको सिद्धान्तनिष्ठ राजनीति, अध्ययनशील नेतृत्व, जनताप्रतिको उत्तरदायित्व र राष्ट्रिय स्वाभिमानको भावना अझ बढी सान्दर्भिक बनेको छ।
आजको पुस्ताले पुष्पलाललाई केवल इतिहासको एउटा पात्रका रूपमा होइन, अध्ययन, त्याग, इमानदारी र वैचारिक स्पष्टताको प्रतीकका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। उहाँले देखाउनुभएको बाटोले राजनीति केवल सत्ता प्राप्त गर्ने साधन होइन, समाज परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी हो भन्ने सन्देश दिन्छ। राजनीति जनताको सेवा, सामाजिक न्याय, समान अवसर र राष्ट्रिय हितका लागि हुनुपर्छ भन्ने उहाँको विचार आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
पुष्पलालको जीवनले अर्को महत्वपूर्ण शिक्षा पनि दिन्छ। त्यो शिक्षा हो-सिद्धान्त र व्यवहारबीच एकता। उहाँले जे विचार राख्नुभयो, त्यसलाई आफ्नो जीवनमा पनि लागू गर्नुभयो। उहाँले सादगीको कुरा गर्नुभयो र सादा जीवन बिताउनुभयो। उहाँले त्यागको कुरा गर्नुभयो र त्यागपूर्ण जीवन जिउनुभयो। उहाँले जनताको पक्षमा बोल्नुभयो र जीवनभर जनताकै पक्षमा उभिनुभयो। त्यसैले उहाँका विचार विश्वासयोग्य बने र उहाँको व्यक्तित्व आज पनि सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ
विशेष गरी कम्युनिष्ट आन्दोलनसँग आबद्ध कार्यकर्ताहरूका लागि पुष्पलालको जीवन निरन्तर अध्ययन, आत्मअनुशासन, जनतासँगको सम्बन्ध, संगठनप्रतिको निष्ठा र वैचारिक दृढताको प्रेरणादायी उदाहरण हो। उहाँले आन्दोलनलाई व्यक्तिकेन्द्रित होइन, सिद्धान्त र जनताकेन्द्रित बनाउनुपर्ने सन्देश दिनुभयो। यही कारणले उहाँलाई नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक मात्र नभई त्यसका नैतिक र वैचारिक आधारस्तम्भका रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ।
आज पुष्पलालको स्मृति दिवस मनाउनु भनेको केवल उहाँको तस्वीरमा फूल चढाउनु वा औपचारिक कार्यक्रम गर्नु मात्र होइन। उहाँले देखाउनुभएको इमानदारी, अध्ययनशीलता, जनसेवा, राष्ट्रिय स्वाभिमान र सिद्धान्तनिष्ठ राजनीतिक संस्कृतिलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नु पनि हो। उहाँका विचारलाई वर्तमान समाजको आवश्यकता अनुसार आत्मसात् गर्दै सामाजिक न्याय, समानता, लोकतन्त्र र राष्ट्रिय समृद्धिको दिशामा अघि बढ्नु नै उहाँप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
निष्कर्ष
नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासमा कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठको योगदान अतुलनीय, ऐतिहासिक र दीर्घकालीन महत्वको छ। उहाँले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गरेर देशमा वैज्ञानिक समाजवादको वैचारिक जग बसाल्नुभयो। नेपाली भाषामा कम्युनिष्ट घोषणापत्र अनुवाद गरेर मार्क्सवादी विचारलाई आम नेपालीमाझ पुर्याउनुभयो। संयुक्त जनआन्दोलनको अवधारणा प्रस्तुत गरेर नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई दूरदर्शी राजनीतिक दिशा दिनुभयो। संगठन निर्माण, राजनीतिक शिक्षा, राष्ट्रिय स्वाभिमान, जनताको अधिकार र सिद्धान्तप्रतिको अटल निष्ठालाई उहाँले आफ्नो जीवनको मूल आधार बनाउनुभयो।
सहिद गंगालाल श्रेष्ठबाट प्राप्त देशभक्ति र बलिदानको प्रेरणालाई उहाँले वैचारिक संघर्षमा रूपान्तरण गर्नुभयो। आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि जनताको मुक्तिको अभियानबाट पछि हट्नुभएन। उहाँको निधनपछि तत्कालीन पञ्चायती व्यवस्थाले उहाँको अस्तुलाई समेत नेपाल ल्याउन रोक लगाए पनि उहाँका विचारलाई रोक्न सकेन। आज उहाँका आदर्श र योगदान नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलन मात्र होइन, समग्र नेपालको लोकतान्त्रिक र प्रगतिशील राजनीतिक इतिहासका अमूल्य सम्पत्ति बनेका छन्।
त्यसैले पुष्पलाललाई सम्झनु भनेको विगतको इतिहास पढ्नु मात्र होइन, इमानदार राजनीति, वैचारिक स्पष्टता, राष्ट्रिय स्वाभिमान, सामाजिक न्याय र जनसेवाको संस्कृतिलाई जीवनमा उतार्ने प्रेरणा लिनु पनि हो। यही नै नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक महासचिव कमरेड पुष्पलाल श्रेष्ठप्रति सबैभन्दा ठूलो सम्मान र सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।