रामप्रसाद खनाल/इतिहासको सबैभन्दा ठूलो सत्य परिवर्तन हो। संसारमा कुनै पनि समाज, कुनै पनि अर्थतन्त्र, कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्था र कुनै पनि विचारधारा स्थिर रहँदैन। समयसँगै उत्पादनका साधन बदलिन्छन्, उत्पादन सम्बन्ध बदलिन्छन्, श्रमको स्वरूप बदलिन्छ, मानिसको सोच बदलिन्छ, जीवनशैली बदलिन्छ र त्यससँगै राजनीति तथा राज्य सञ्चालनका विधिहरू पनि बदलिन्छन्। परिवर्तन प्रकृतिको नियम मात्र होइन, समाज विकासको पनि नियम हो। त्यसैले कुनै पनि राजनीतिक शक्ति जीवित रहन चाहन्छ भने उसले परिवर्तनलाई बुझ्नुपर्छ, परिवर्तनसँग संवाद गर्नुपर्छ र परिवर्तनको नेतृत्व गर्नुपर्छ।
मार्क्सवादको सबैभन्दा ठूलो विशेषता पनि यही हो। यो कुनै धार्मिक ग्रन्थ होइन, जसका प्रत्येक वाक्यलाई कुनै पनि समय र समाजमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकियोस्। मार्क्सवाद समाजलाई बुझ्ने वैज्ञानिक पद्धति हो। कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले आफ्नो समयको पूँजीवादको अध्ययन गरे, त्यसका अन्तर्विरोध पत्ता लगाए र समाज विकासका नियमहरूको व्याख्या गरे। उनीहरूले कहिल्यै आफ्नो समयको विश्लेषणलाई अन्तिम सत्य भनेनन्। बरु समाज बदलिँदै जाँदा त्यसको नयाँ अध्ययन आवश्यक हुन्छ भन्ने वैज्ञानिक आधार निर्माण गरे।
लेनिनले पनि यही कुरालाई अझ स्पष्ट बनाउँदै भनेका थिए कि “क्रान्तिकारी सिद्धान्तको आधार ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण हो।” यही कारणले मार्क्सवादको जीवन्तता त्यसका निष्कर्षमा होइन, त्यसको अध्ययन विधिमा छ। यदि अध्ययन जीवित रहन्छ भने सिद्धान्त पनि जीवित रहन्छ। यदि अध्ययन रोकिन्छ भने सिद्धान्त पनि विस्तारै जड बन्न पुग्छ।
आजको नेपाललाई हेर्दा यही प्रश्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भएर आएको छ। हामीले २०औँ शताब्दीको नेपाललाई बुझेर बनाएका राजनीतिक निष्कर्षलाई २१औँ शताब्दीको नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ? उत्तर स्पष्ट छ-सकिँदैन। किनभने समाज परिवर्तन भइसकेको छ। अर्थतन्त्र परिवर्तन भएको छ। उत्पादनका साधन परिवर्तन भएका छन्। श्रमको स्वरूप परिवर्तन भएको छ। वर्गीय सम्बन्ध परिवर्तन भएका छन्। विज्ञान, सूचना–प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले नयाँ युगको सुरुआत गरिसकेका छन्।
नेपालको समाजलाई केही दशकअघिसम्म मुख्यतः कृषि प्रधान समाजका रूपमा बुझिन्थ्यो। अधिकांश मानिस गाउँमा बस्थे। कृषि नै मुख्य उत्पादनको आधार थियो। किसान, खेतालो, सामान्य मजदुर, साना व्यापारी र सीमित उद्योगपति समाजका मुख्य वर्ग थिए। त्यतिबेलाको राजनीतिक आन्दोलन पनि त्यही सामाजिक संरचनालाई आधार बनाएर विकसित भएको थियो। तर आजको नेपाल त्यही अवस्थामा छैन।
आज नेपालमा तीव्र शहरीकरण भइरहेको छ। सेवा क्षेत्र अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा बनेको छ। लाखौँ नेपाली वैदेशिक रोजगारीमा छन्। सूचना–प्रविधि, बैंकिङ, बीमा, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन, सञ्चार, डिजिटल सेवा र अनलाइन व्यापारले अर्थतन्त्रको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल प्रविधिले भविष्यको श्रम बजारलाई समेत प्रभावित गर्न थालेका छन्। अब उत्पादन कारखानामा मात्र सीमित छैन, ज्ञान, सूचना, डाटा र प्रविधि पनि उत्पादन शक्तिका महत्त्वपूर्ण आधार बनेका छन्।
यसले नेपालको वर्गीय संरचनामा पनि गहिरो परिवर्तन ल्याएको छ। आज श्रमिक भन्नासाथ केवल कारखानामा काम गर्ने मजदुरलाई मात्र बुझ्न सकिँदैन। निजी विद्यालयका शिक्षक, अस्पतालका नर्स, बैंकका कर्मचारी, सूचना–प्रविधिका प्राविधिक, पत्रकार, निर्माण क्षेत्रका श्रमिक, होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा कार्यरत युवा, डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सेवा दिने कामदार, विदेशमा श्रम बेचिरहेका नेपाली र स्वरोजगार प्राविधिकहरू पनि नयाँ श्रमिक वर्गका हिस्सा हुन्। उनीहरूको श्रमको प्रकृति फरक भए पनि उनीहरूको जीवनको आधार आफ्नो श्रम बेचेर आम्दानी गर्नु नै हो।
यसरी समाज परिवर्तन हुँदा वर्गीय सम्बन्ध पनि परिवर्तन हुन्छन्। तर एउटा कुरा परिवर्तन भएको छैन-श्रम र पूँजीबीचको सम्बन्ध। फरक यति मात्र हो कि हिजो शोषणको स्वरूप प्रत्यक्ष देखिन्थ्यो, आज त्यो धेरै जटिल र अप्रत्यक्ष बनेको छ। हिजो कारखानाको मालिक देखिन्थ्यो, आज डिजिटल प्लेटफर्म, वित्तीय संस्था, विश्वव्यापी कम्पनी, डाटा र प्रविधिमाथिको नियन्त्रण नयाँ शक्ति बनेका छन्। त्यसैले आजको मार्क्सवादी विश्लेषणले शोषणका नयाँ स्वरूपलाई पनि वैज्ञानिक रूपमा व्याख्या गर्न सक्नुपर्छ।
यही सन्दर्भमा नेकपा (एमाले) को वैचारिक जिम्मेवारी पनि नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। एमाले कुनै सामान्य चुनावी दल मात्र होइन। यसले नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, कम्युनिष्ट आन्दोलन र सामाजिक परिवर्तनको लामो इतिहास बोकेको छ। जनताको बहुदलीय जनवादको सिद्धान्तमार्फत यसले नेपाली समाजको विशिष्टता र लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई जोडेर समाजवादी रूपान्तरणको मौलिक मार्ग प्रस्तुत गरेको थियो। त्यसैले आज पनि एमालेको शक्ति केवल संगठन वा निर्वाचनमा मात्र होइन, समयअनुकूल विचार निर्माण गर्ने क्षमतामा निर्भर रहन्छ।
मदन भण्डारीले जनताको बहुदलीय जनवाद प्रस्तुत गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा जोड दिनुभएको थियो-नेपालको क्रान्ति नेपालको आफ्नै सामाजिक यथार्थलाई आधार बनाएर अगाडि बढ्नुपर्छ। विदेशी अनुभवबाट सिक्नुपर्छ, तर त्यसको यान्त्रिक नक्कल गर्नु हुँदैन। आज यही विचारलाई अझ अगाडि बढाउने समय आएको छ। किनभने नेपालको सामाजिक यथार्थ ३० वर्षअघिको जस्तो छैन। विज्ञान, सूचना–प्रविधि, डिजिटल अर्थतन्त्र, शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, शिक्षा र विश्वव्यापी सम्पर्कले नयाँ सामाजिक वास्तविकता निर्माण गरिसकेका छन्।
यदि एमालेले यस बदलिएको यथार्थलाई गहिरो रूपमा अध्ययन गर्न सकेन भने उसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका पनि कमजोर बनाउन सक्छ। तर यदि उसले समयको परिवर्तनलाई वैज्ञानिक रूपमा बुझेर आफ्ना सिद्धान्त, नीति, संगठन र कार्यक्रमलाई विकास गर्न सक्यो भने २१औँ शताब्दीको नेपालमा समाजवादी रूपान्तरणको नेतृत्व गर्ने सबैभन्दा सक्षम शक्ति पनि बन्न सक्छ।
आज एमालेले आफैँसँग केही कठिन तर आवश्यक प्रश्न सोध्नुपर्छ। नेपालको नयाँ श्रमिक वर्ग को हो? नयाँ मध्यम वर्गको आकांक्षा के हो? विदेशमा रहेका लाखौँ नेपालीलाई राष्ट्रिय विकाससँग कसरी जोड्ने? कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा रोजगारीको भविष्य कस्तो हुन्छ? डिजिटल अर्थतन्त्रमा श्रमिक अधिकार कसरी सुनिश्चित गर्ने? विज्ञान र नवप्रवर्तनलाई समाजवादी विकाससँग कसरी जोड्ने? यी प्रश्नको उत्तर पुराना नाराले दिँदैन। यसको उत्तर अध्ययन, अनुसन्धान र नयाँ वैचारिक विकासले मात्र दिन सक्छ।
आज अर्को गम्भीर राजनीतिक यथार्थ पनि देखिएको छ। नेपालका धेरै शहरी श्रमजीवी, निम्न मध्यम वर्ग, उत्पीडित समुदाय, सामाजिक सुरक्षाको आवश्यकता भएका नागरिक र उत्पादनमुखी विकास चाहने मानिसहरूले आशा एमालेसँग राख्ने गर्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सार्वजनिक शिक्षा, सार्वजनिक स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र उत्पादनमुखी विकासका विषयमा एमालेले अन्य शक्तिभन्दा स्पष्ट दृष्टिकोण राख्छ। तर विडम्बना के छ भने यही वर्गको एक हिस्सा मतदानका बेला अन्य राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित हुन्छ।
यसलाई केवल विरोधीको प्रचार, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव वा जनताको अस्थिरता भनेर मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसका पछाडि बदलिएको सामाजिक मनोविज्ञान, नयाँ पुस्ताको आकांक्षा, जनतासँगको संवाद, संगठनको कार्यशैली, नेतृत्वको व्यवहार, सूचना–प्रविधिको प्रभाव र राजनीतिक सन्देशको शैलीजस्ता धेरै कारण जोडिएका छन्। त्यसैले एमालेले अब आफ्नो सामाजिक आधारलाई इतिहासको स्मृतिमा होइन, वर्तमानको वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा पुनः बुझ्नुपर्छ।
२१औँ शताब्दीको नेपालमा एमालेको सबैभन्दा ठूलो वैचारिक कार्यभार भनेको मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादलाई संग्रहालयको विषय बनाउनु होइन, बदलिँदो नेपालको बदलिएको वर्गीय संरचना, विज्ञान–प्रविधिको विकास, डिजिटल अर्थतन्त्र, नयाँ श्रमिक वर्ग र जनताको बदलिएको आकांक्षासँग जोडेर अझ समृद्ध बनाउनु हो। यही बाटोले मात्र सिद्धान्त जीवन्त रहन्छ, संगठन सशक्त बन्छ र राजनीतिक आन्दोलन भविष्यको नेतृत्व गर्न सक्षम हुन्छ।
यसैले आजको बहस समाजवाद चाहिन्छ कि चाहिँदैन भन्ने होइन। वास्तविक बहस यो हो कि बदलिँदो नेपालको बदलिएको यथार्थलाई आधार बनाएर नेकपा (एमाले) ले आफ्नो वैचारिक, राजनीतिक र संगठनात्मक नेतृत्वलाई कसरी नयाँ उचाइमा पुर्याउने? यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास यस लेखको केन्द्रमा रहेको छ।
विज्ञान, डिजिटल पूँजीवाद र बदलिँदो श्रम:
२१औँ शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भनेर प्रश्न गर्ने हो भने त्यसको उत्तर एउटा शब्दमा दिन सकिन्छ-परिवर्तन। तर यो सामान्य परिवर्तन होइन। यो उत्पादनका साधन, श्रमको स्वरूप, पूँजीको चरित्र, सञ्चार प्रणाली, ज्ञानको उत्पादन, सामाजिक सम्बन्ध र राजनीतिक चेतनासमेत परिवर्तन गर्ने ऐतिहासिक रूपान्तरण हो। विज्ञान, सूचना-प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव सभ्यतालाई नयाँ युगमा प्रवेश गराइसकेका छन्। यस्तो अवस्थामा यदि कुनै राजनीतिक आन्दोलनले अझै पनि बीसौँ शताब्दीको सामाजिक संरचनालाई आधार बनाएर मात्र भविष्यको राजनीति गर्न खोज्छ भने त्यो आन्दोलन विस्तारै समाजको वास्तविकताभन्दा पछाडि पर्न सक्छ।
मार्क्सले उत्पादन शक्तिको विकासलाई इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रेरक शक्ति मानेका थिए। उनले मेसिनको विरोध गरेका थिएनन्। बरु उनले देखाएका थिए कि नयाँ प्रविधि र मेसिनले उत्पादन क्षमतामा ठूलो वृद्धि गर्छ। तर प्रश्न मेसिनको होइन, त्यसको स्वामित्व र त्यसबाट सिर्जना हुने सम्पत्तिको वितरणको हो। यही सिद्धान्त आज पनि लागू हुन्छ। आजको मेसिन कृत्रिम बुद्धिमत्ता हो, रोबोट हो, डाटा हो, एल्गोरिदम हो, क्लाउड कम्प्युटिङ हो र विश्वव्यापी डिजिटल सञ्जाल हो। त्यसैले आजको मार्क्सवादी विश्लेषणले पनि यी नयाँ उत्पादन शक्तिको अध्ययन गर्नैपर्छ।
आज संसारमा पूँजीवादको स्वरूप बदलिएको छ। हिजो उद्योग, कारखाना र भौतिक उत्पादन मुख्य आधार थिए भने आज सूचना, डाटा, डिजिटल प्लेटफर्म, बौद्धिक सम्पत्ति, वित्तीय प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि पूँजीका प्रमुख स्रोत बनेका छन्। कुनै समय कारखानाको मालिक सबैभन्दा शक्तिशाली मानिन्थ्यो, आज करोडौँ मानिसको सूचना र व्यवहारमाथि नियन्त्रण राख्ने डिजिटल कम्पनीहरू विश्व अर्थतन्त्रका सबैभन्दा प्रभावशाली शक्ति बनेका छन्। यसलाई धेरै चिन्तकहरूले डिजिटल पूँजीवाद वा प्लेटफर्म पूँजीवाद भनेर व्याख्या गरेका छन्।
नेपाल पनि यस प्रक्रियाबाट अलग छैन। आज बैंकिङदेखि व्यापारसम्म, शिक्षादेखि स्वास्थ्यसम्म, कृषि बजारदेखि सरकारी सेवासम्म, सबै क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। एउटा मोबाइल फोनले बैंक, बजार, सञ्चार, शिक्षा, मनोरञ्जन र कार्यालयको काम एकैपटक गरिरहेको छ। यो परिवर्तनलाई रोक्न सकिँदैन। प्रश्न यो हो कि यसको नेतृत्व कसले गर्छ र यसको लाभ कसले पाउँछ।
नेकपा (एमाले) ले यही प्रश्नलाई आफ्नो वैचारिक बहसको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ। विज्ञान र प्रविधिको विरोध गर्नु मार्क्सवाद होइन। विज्ञानलाई केही सीमित शक्तिको स्वार्थमा प्रयोग हुन दिनु पनि समाजवाद होइन। विज्ञान र प्रविधिलाई जनताको जीवन सहज बनाउन, उत्पादन बढाउन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन, श्रमिकको सम्मान बढाउन र सामाजिक न्यायलाई सुदृढ बनाउन प्रयोग गर्नु नै आधुनिक समाजवादी दृष्टिकोण हो।
आज शोषणका माध्यम पनि परिवर्तन भएका छन्। हिजो श्रमिकले कारखानामा श्रम बेच्थ्यो। आज ऊ आफ्नो ज्ञान, सीप, सिर्जनशीलता, समय, सूचना र कहिलेकाहीँ आफ्ना व्यक्तिगत डाटासमेत अप्रत्यक्ष रूपमा आर्थिक प्रणालीमा उपलब्ध गराइरहेको हुन्छ। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने मानिसले आफूले केही बेचिरहेको छैन भन्ने ठान्न सक्छ, तर उसको रुचि, व्यवहार, समय र डाटा ठूलो आर्थिक स्रोत बनिरहेका हुन्छन्। यसरी शोषणको स्वरूप धेरै सूक्ष्म र जटिल बन्दै गएको छ।
त्यसैले एमालेले आजको शोषणलाई केवल परम्परागत उद्योगको दृष्टिले मात्र विश्लेषण गरेर पुग्दैन। डिजिटल अर्थतन्त्र, प्लेटफर्म श्रम, गिग अर्थतन्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, वित्तीय पूँजी र डाटा अर्थतन्त्रको गहिरो अध्ययन गरी त्यसअनुसार नयाँ नीति विकास गर्नुपर्छ। मार्क्सवादलाई जीवन्त राख्ने उपाय भनेकै नयाँ यथार्थलाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्नु हो।
नेपालको अर्को विशेषता वैदेशिक श्रम बजार हो। लाखौँ नेपाली युवाले आफ्नो श्रम विदेशमा बेचिरहेका छन्। उनीहरूले पठाएको विप्रेषणले नेपालको अर्थतन्त्रलाई टिकाइरहेको छ। तर उनीहरूको श्रमको मूल्य, सुरक्षा, सामाजिक अधिकार र भविष्यको प्रश्न अझै पनि गम्भीर रूपमा समाधान भएको छैन। एमालेले अब वैदेशिक रोजगारलाई केवल बाध्यता भनेर मात्र होइन, राष्ट्रिय श्रम नीतिको महत्त्वपूर्ण विषयका रूपमा हेर्नुपर्छ। विदेशमा रहेका नेपालीको सीप, पूँजी, अनुभव र प्रविधिलाई नेपालमा उत्पादनसँग कसरी जोड्ने भन्ने स्पष्ट रणनीति आवश्यक छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अब अर्को चुनौती पनि ल्याएको छ। भविष्यमा धेरै परम्परागत रोजगारी हराउन सक्छन् भने नयाँ प्रकारका रोजगारी सिर्जना पनि हुनेछन्। यसका लागि शिक्षा प्रणाली, सीप विकास र श्रम नीतिलाई समयअनुकूल बनाउनुपर्छ। यदि राज्य र राजनीतिक नेतृत्व यस विषयमा समयमै तयार भएन भने सामाजिक असमानता अझ गहिरो हुन सक्छ। त्यसैले एमालेले अब रोजगारीको प्रश्नलाई केवल सरकारी जागिरको सीमाभित्र नराखी ज्ञान, नवप्रवर्तन, स्टार्टअप, डिजिटल उद्योग, हरित प्रविधि र उत्पादनमुखी उद्यमसँग जोड्नुपर्छ।
आज नेपालमा एउटा नयाँ श्रमिक वर्ग पनि निर्माण भइरहेको छ। सूचना–प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्ने युवा, निजी विद्यालयका शिक्षक, निजी अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मी, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कर्मचारी, अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत सेवा दिने श्रमिक, पर्यटन क्षेत्रमा कार्यरत युवा, सञ्चारकर्मी, अनुसन्धानकर्ता, डिजाइनर र स्वतन्त्र प्राविधिकहरू सबै आफ्नो श्रम बेचेर बाँचिरहेका छन्। उनीहरूको पोशाक फरक छ, कार्यालय फरक छ, काम गर्ने शैली फरक छ, तर उनीहरूको वर्गीय आधार श्रम नै हो। यदि एमालेले उनीहरूलाई आफ्नो वैचारिक र संगठनात्मक दायराभित्र ल्याउन सकेन भने समाजको एउटा ठूलो हिस्सा स्वतः अन्य वैचारिक प्रभावमा जान सक्छ।
यही कारणले अब ट्रेड युनियन आन्दोलनको स्वरूप पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। ट्रेड युनियन केवल उद्योगभित्रका श्रमिकको संगठनमा सीमित रहनु हुँदैन। डिजिटल श्रमिक, सूचना–प्रविधिका कर्मचारी, सेवा क्षेत्रका श्रमिक, गिग अर्थतन्त्रमा काम गर्ने युवा, स्वरोजगार प्राविधिक र नयाँ पेशागत समुदायलाई पनि श्रमिक आन्दोलनको नयाँ आधारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। यही परिवर्तनले श्रमिक आन्दोलनलाई २१औँ शताब्दीसँग जोड्नेछ।
विद्यार्थी आन्दोलनका सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ। आजका विद्यार्थीको प्रश्न केवल शुल्क वृद्धि वा शैक्षिक अधिकारमा सीमित छैन। उनीहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अनुसन्धान, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा, स्टार्टअप, डिजिटल सीप, रोजगारी र नवप्रवर्तनसँग जोडिएका छन्। त्यसैले विद्यार्थी आन्दोलनलाई पनि भविष्यको उत्पादन शक्तिसँग जोड्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई केवल आन्दोलनका सहभागी होइन, भविष्यका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी, नीति निर्माता र समाजवादी नेपालको निर्माणकर्ता मान्नुपर्छ।
यही सन्दर्भमा एमालेले आफ्नो वैचारिक प्रशिक्षण प्रणालीलाई पनि पुनः व्यवस्थित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। अब प्रशिक्षणमा केवल इतिहास, आन्दोलन र सिद्धान्तको चर्चा गरेर पुग्दैन। विज्ञान, सूचना–प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विश्व अर्थतन्त्र, जलवायु परिवर्तन, डिजिटल सुरक्षा, साइबर अर्थतन्त्र, नवप्रवर्तन, आधुनिक व्यवस्थापन र अनुसन्धान पद्धतिलाई पनि समेट्नुपर्छ। समयलाई नबुझ्ने संगठनले समयको नेतृत्व गर्न सक्दैन।
आजको युगले एमालेसँग एउटा नयाँ उत्तर मागिरहेको छ। त्यो उत्तर विज्ञानको विरोध गर्ने होइन, विज्ञानलाई जनताको पक्षमा उभ्याउने हो। प्रविधिलाई अस्वीकार गर्ने होइन, प्रविधिलाई राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउने हो। डिजिटल अर्थतन्त्रलाई केही सीमित कम्पनीको हितमा होइन, नेपाली जनताको हितमा प्रयोग गर्ने नीति निर्माण गर्ने हो। यही नै २१औँ शताब्दीमा मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादलाई व्यवहारमा विकास गर्ने वास्तविक बाटो हो।
यसैले एमालेको आगामी वैचारिक जिम्मेवारी स्पष्ट छ-विज्ञानलाई आत्मसात् गर्ने, प्रविधिलाई उत्पादनसँग जोड्ने, नयाँ श्रमिक वर्गलाई संगठित गर्ने, डिजिटल पूँजीवादका चुनौतीको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्ने, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा नयाँ आर्थिक र सामाजिक नीति विकास गर्ने तथा बदलिँदो नेपालको बदलिएको वर्गीय संरचनालाई आधार बनाएर आफ्नो विचार, संगठन र कार्यक्रमलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने। यही बाटोले मात्र एमालेले भविष्यको नेपालको समाजवादी रूपान्तरणको नेतृत्व गर्न सक्छ।
बदलिएको वर्गीय संरचना र जनताको बदलिँदो मनोविज्ञान:
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा वर्गीय आधारको चर्चा धेरै भयो। किसान, मजदुर, निम्न वर्ग, मध्यम वर्ग, राष्ट्रिय पुँजीपति, सामन्तवाद र पूँजीवादजस्ता शब्दहरू लामो समयदेखि राजनीतिक बहसका केन्द्रमा रहे। तर वर्ग भनेको स्थिर विषय होइन। वर्ग उत्पादन सम्बन्धसँग जोडिएको हुन्छ, र उत्पादन सम्बन्ध परिवर्तन भएपछि वर्गीय संरचना पनि परिवर्तन हुन्छ। त्यसैले आजको नेपालको वर्गीय यथार्थलाई तीस–चालीस वर्षअघिको दृष्टिले मात्र हेर्नु वैज्ञानिक हुँदैन।
आज नेपालमा गाउँको समाज बदलिएको छ। शहर बदलिएको छ। बजार बदलिएको छ। शिक्षाको स्तर बदलिएको छ। सञ्चारको स्वरूप बदलिएको छ। मानिसको आकांक्षा बदलिएको छ। आजको युवाले आफ्ना आमाबुबाले देखेको नेपाल देखेको छैन। उसले इन्टरनेटको संसार देखेको छ। विश्वका विश्वविद्यालय देखेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास देखेको छ। विश्वका कम्पनीका लागि नेपालमै बसेर काम गर्न सकिने सम्भावना देखेको छ। त्यसैले उसको सोच, उसको सपना र उसको राजनीतिक अपेक्षा पनि स्वाभाविक रूपमा फरक छ।
आजको नेपाली समाजमा एउटा ठूलो वर्ग यस्तो छ, जसलाई कुनै एउटा परम्परागत वर्गभित्र मात्र राख्न सकिँदैन। उनीहरू सहरमा बस्छन्, ऋण तिरेर घर बनाएका छन्, निजी विद्यालयमा छोराछोरी पढाउँछन्, बैंकमा जागिर गर्छन्, निजी अस्पतालमा सेवा दिन्छन्, सूचना–प्रविधिमा काम गर्छन्, सानो व्यवसाय चलाउँछन् वा विदेशबाट फर्किएर नयाँ काम सुरु गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। बाहिरबाट हेर्दा उनीहरू मध्यम वर्ग देखिन्छन्, तर आर्थिक संकट, बेरोजगारी वा स्वास्थ्य समस्याले उनीहरू तुरुन्तै असुरक्षित अवस्थामा पुग्न सक्छन्। त्यसैले उनीहरूको हित सामाजिक सुरक्षा, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा र न्यायपूर्ण राज्यसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ।
यही वर्ग आज नेपालको राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्ने सबैभन्दा प्रभावशाली सामाजिक शक्ति बन्दै गएको छ। नेकपा (एमाले) ले यदि यो वर्गको मनोविज्ञान बुझ्न सक्यो भने भविष्यको राजनीतिक नेतृत्व अझ बलियो बनाउन सक्छ। यदि बुझ्न सकेन भने वैचारिक रूपमा निकट देखिने यो वर्ग पनि विस्तारै अन्य राजनीतिक प्रभावतर्फ जान सक्छ।
यहाँ एउटा गम्भीर राजनीतिक प्रश्न उठ्छ। किन शहरी श्रमजीवी, निम्न मध्यम वर्ग, पेशागत समुदाय, सामाजिक सुरक्षाको आवश्यकता भएका नागरिक र उत्पीडित समुदायले आशा नेकपा (एमाले) सँग राख्छन्, तर मतदान भने धेरै पटक अन्यत्र गर्छन्?
यो प्रश्नलाई भावनात्मक रूपमा होइन, वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। यसको उत्तर केवल प्रचार, गठबन्धन वा चुनावी गणितमा छैन। यसको उत्तर समाजको बदलिएको मनोविज्ञान, सञ्चार प्रणाली, राजनीतिक शैली र जनविश्वासको निर्माण प्रक्रियामा छ।
आजका मतदाता पहिलेभन्दा धेरै स्वतन्त्र छन्। उनीहरू एउटै परिवारको परम्परागत मतदान संस्कृतिबाट मात्र निर्देशित हुँदैनन्। सामाजिक सञ्जाल, युट्युब, अनलाइन समाचार, व्यक्तिगत अनुभव, स्थानीय नेतृत्वको व्यवहार, सेवाको गुणस्तर, उम्मेदवारको छवि र तत्काल देखिने परिणामले उनीहरूको निर्णयलाई प्रभावित गर्छ। यसैले आज जनमत निर्माणको प्रक्रिया पनि बदलिएको छ।
नेकपा (एमाले) ले विगतमा सामाजिक सुरक्षा, पूर्वाधार विकास, राष्ट्रिय स्वाधीनता, उत्पादनमुखी विकास, लोकतान्त्रिक स्थायित्व र जनसहभागिताका क्षेत्रमा आफ्नो स्पष्ट राजनीतिक पहिचान निर्माण गरेको छ। यही कारणले समाजका धेरै श्रमजीवी, कर्मचारी, शिक्षक, युवा, साना व्यवसायी र निम्न मध्यम वर्गका मानिसले अझै पनि राष्ट्रिय नेतृत्वको अपेक्षा एमालेसँग राख्ने गर्छन्। तर अपेक्षा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। अपेक्षालाई विश्वासमा रूपान्तरण गर्न निरन्तर संवाद, आत्मसुधार, प्रभावकारी संगठन र समयअनुकूल राजनीतिक सन्देश आवश्यक हुन्छ।
आजको अर्को वास्तविकता के हो भने जनताको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। गाउँमा मोटरसाइकल पुगेको छ। घर–घरमा इन्टरनेट पुगेको छ। मोबाइल बैंकिङ सामान्य बनेको छ। विदेश जाने, नयाँ सीप सिक्ने, नयाँ व्यवसाय गर्ने र आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्ने चाहना बढेको छ। यो परिवर्तनलाई प्रगतिशील दृष्टिले हेर्नुपर्छ। आधुनिक जीवनशैली आफैँमा समाजवादविरोधी होइन। विज्ञान र प्रविधिको उपयोग मानव सभ्यताको उपलब्धि हो।
तर समाजमा एउटा प्रवृत्ति देखिन्छ-जनताको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनलाई सहज रूपमा स्वीकार गरिन्छ, तर नेता र कार्यकर्ताको जीवनमा आएको परिवर्तनलाई धेरै पटक केवल नकारात्मक रूपमा व्याख्या गरिन्छ। वास्तवमा आलोचनाको विषय आधुनिक जीवन होइन, सार्वजनिक नैतिकता हो। यदि नेता जनताबाट टाढिन्छ, सत्ता र सुविधामा रमाउँछ, भ्रष्टाचारमा संलग्न हुन्छ वा जनउत्तरदायित्व बिर्सन्छ भने आलोचना स्वाभाविक हुन्छ। तर मोबाइल प्रयोग गर्नु, प्रविधि प्रयोग गर्नु, आधुनिक कार्यालय सञ्चालन गर्नु वा अध्ययनका लागि नयाँ साधन अपनाउनु आफैँमा नकारात्मक कुरा होइन। एमालेले यो भिन्नतालाई स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।
आज राजनीतिमा विश्वास निर्माण गर्ने आधार पनि बदलिएको छ। पहिले नेता धेरै बोल्ने व्यक्तिलाई प्रभावशाली मानिन्थ्यो। आज तथ्यसहित बोल्ने, परिणाम देखाउने, जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिने, पारदर्शी रहने र आलोचना सुन्न सक्ने नेतृत्वलाई जनता बढी रुचाउँछन्। त्यसैले एमालेले आफ्ना नेता र कार्यकर्ताको विकासमा वैचारिक प्रशिक्षणसँगै सार्वजनिक व्यवहार, नीति अध्ययन, तथ्यमा आधारित बहस र जनसम्पर्कलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।
युवापुस्ताको प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण छ। आजको युवा केवल रोजगारी खोजिरहेको छैन। उसले अवसर खोजिरहेको छ। उसले सम्मान खोजिरहेको छ। उसले विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने वातावरण खोजिरहेको छ। यदि एमालेले युवालाई केवल चुनावका बेला पोस्टर टाँस्ने वा सभा भर्ने शक्तिका रूपमा मात्र हेर्छ भने त्यो ठूलो कमजोरी हुनेछ। युवालाई नीति निर्माण, अनुसन्धान, डिजिटल रूपान्तरण, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र राष्ट्रिय विकासको नेतृत्वमा सहभागी गराउनुपर्छ।
यसैगरी विद्यार्थी आन्दोलनलाई पनि नयाँ दिशामा लैजान आवश्यक छ। विद्यार्थी संगठन केवल आन्दोलन गर्ने संस्था होइन, भविष्यका नेतृत्व निर्माण गर्ने विद्यालय हो। त्यसैले विद्यार्थी आन्दोलनलाई अनुसन्धान, विज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उद्यमशीलता, राष्ट्रिय नीति, वातावरण, डिजिटल सुरक्षा र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्नुपर्छ। अध्ययन र आन्दोलनबीच सन्तुलन कायम गर्ने नयाँ संस्कृति निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
त्यस्तै ट्रेड युनियन आन्दोलनले पनि आफ्नो दायरा विस्तार गर्नुपर्छ। उद्योगका मजदुरसँगै सूचना–प्रविधि क्षेत्र, सेवा क्षेत्र, निजी विद्यालय, निजी अस्पताल, बैंक तथा वित्तीय संस्था, डिजिटल प्लेटफर्म, गिग अर्थतन्त्र र स्वतन्त्र पेशामा रहेका श्रमिकलाई पनि संगठित गर्ने नयाँ सोच आवश्यक छ। बदलिएको श्रम बजारलाई नबुझ्ने श्रमिक आन्दोलन क्रमशः कमजोर हुँदै जान सक्छ।
नेकपा (एमाले) का लागि अर्को महत्त्वपूर्ण विषय पेशागत संगठनहरूको भूमिका हो। शिक्षक, कर्मचारी, इन्जिनियर, चिकित्सक, कानुन व्यवसायी, पत्रकार, सूचना–प्रविधिका विज्ञ, वैज्ञानिक, उद्यमी र अनुसन्धानकर्तालाई केवल समर्थन गर्ने समूहका रूपमा होइन, नीति निर्माणका साझेदारका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। विचार र नीति उत्पादन गर्ने क्षमता भएका यस्ता समुदायसँगको सम्बन्धले एमालेलाई आधुनिक राजनीतिक दलका रूपमा अझ सुदृढ बनाउन सक्छ।
यसैले बदलिँदो नेपालको वर्गीय रूपान्तरणले एमालेलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-इतिहासको सामाजिक आधार मात्र पर्याप्त छैन, भविष्यको सामाजिक आधार निर्माण गर्नुपर्छ। किसान र मजदुरसँगको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँदै शहरी श्रमजीवी, नयाँ मध्यम वर्ग, सूचना–प्रविधि क्षेत्र, पेशागत समुदाय, विद्यार्थी, युवा, प्रवासी नेपाली र नवउद्यमीलाई पनि समाजवादी रूपान्तरणको साझा यात्रामा जोड्नुपर्छ। यही व्यापक सामाजिक आधारले मात्र एमालेलाई २१औँ शताब्दीको नेपालको नेतृत्व गर्ने वैचारिक र राजनीतिक शक्ति बनाउनेछ।
अबको कार्यदिशा, संगठनात्मक रूपान्तरण र राजनीतिक जिम्मेवारी:
इतिहासमा कुनै पनि राजनीतिक दल केवल आफ्नो विगतका कारण ठूलो बनेको छैन। उसले आफ्नो समयका प्रश्नको उत्तर दिन सक्यो भने मात्र त्यो दल लामो समयसम्म जनताको नेतृत्व गर्न सफल भएको छ। इतिहासले सम्मान दिन सक्छ, तर भविष्यको नेतृत्व वर्तमानको क्षमताले निर्धारण गर्छ। यही कारणले आज नेकपा (एमाले) ले आफ्नो गौरवशाली इतिहासलाई आधार बनाएर भविष्यको नयाँ मार्ग निर्माण गर्नुपर्ने जिम्मेवारी वहन गरिरहेको छ।
आजको नेपाल तीस वर्षअघिको नेपाल होइन। त्यसबेला राजनीतिक अधिकार प्राप्त गर्नु मुख्य विषय थियो। आज राजनीतिक अधिकारसँगै आर्थिक समृद्धि, उत्पादन वृद्धि, गुणस्तरीय शिक्षा, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधिमा आत्मनिर्भरता, रोजगारी, सुशासन, वातावरण संरक्षण र सामाजिक न्यायलाई सँगै अगाडि बढाउनुपर्ने अवस्था छ। त्यसैले एमालेको आगामी कार्यभार पनि स्वाभाविक रूपमा फरक हुनुपर्छ।
सबैभन्दा पहिले एमालेले आफ्नो वैचारिक विकासलाई निरन्तर प्रक्रिया बनाउनु आवश्यक छ। विचारधारा कुनै बन्द पुस्तक होइन। समाज बदलिँदै जाँदा विचारको प्रयोग र व्याख्या पनि समृद्ध हुँदै जानुपर्छ। मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादको मूल मर्म परिवर्तन हुँदैन, तर त्यसको प्रयोग गर्ने क्षेत्र, शैली र प्राथमिकता समयअनुसार विकसित हुन्छ। यही विकासशील दृष्टिकोणले विचारलाई जीवन्त बनाउँछ।
आज एमालेले अध्ययन र अनुसन्धानलाई संगठनको केन्द्रीय संस्कृतिका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ। राजनीतिक निर्णय अनुमानका आधारमा होइन, तथ्य, अनुसन्धान र सामाजिक अध्ययनका आधारमा हुनुपर्छ। कुन वर्गको अवस्था कसरी बदलिँदै छ? युवाको आकांक्षा के छ? डिजिटल अर्थतन्त्रले कस्तो अवसर र चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ? जलवायु परिवर्तनले कृषिमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ? कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भविष्यको रोजगारीमा कस्तो असर पार्नेछ? यस्ता विषयमा पार्टीभित्र निरन्तर अध्ययन र नीति निर्माणको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।
आज विश्वका सफल राजनीतिक दलहरूले आफ्ना नीति अनुसन्धान केन्द्र, तथ्य विश्लेषण समूह र विशेषज्ञ मञ्चलाई अत्यन्त महत्त्व दिएका छन्। एमालेले पनि विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, वैज्ञानिक, अर्थशास्त्री, इन्जिनियर, सूचना–प्रविधिका विज्ञ, चिकित्सक, शिक्षक र अन्य पेशागत समुदायसँग निरन्तर संवाद गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। समाजलाई बुझ्न समाजकै ज्ञानशक्तिसँग सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
संगठनको स्वरूप पनि बदल्नुपर्छ। संगठनको बल केवल सदस्य सङ्ख्याले मापन हुँदैन। संगठनको वास्तविक शक्ति त्यसका सदस्यको गुणस्तर, वैचारिक स्पष्टता, जनविश्वास र कार्यक्षमताले निर्धारण गर्छ। त्यसैले अब प्रत्येक कार्यकर्तालाई केवल राजनीतिक प्रशिक्षण मात्र होइन, संविधान, अर्थशास्त्र, विज्ञान, प्रविधि, डिजिटल सञ्चार, सार्वजनिक नीति, वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे पनि आधारभूत ज्ञान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
डिजिटल युगमा संगठन सञ्चालनको शैली पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ। आज सूचना केही सेकेन्डमै संसारभर फैलिन्छ। गलत सूचना पनि त्यत्तिकै छिटो फैलिन्छ। त्यसैले एमालेले सूचना प्रवाहलाई व्यवस्थित, तथ्यमा आधारित र विश्वासयोग्य बनाउनुपर्छ। सामाजिक सञ्जाललाई केवल प्रचारको माध्यमका रूपमा होइन, जनतासँग निरन्तर संवाद गर्ने लोकतान्त्रिक माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
तर एउटा कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ-डिजिटल माध्यमले जनताको घरदैलोको स्थान लिन सक्दैन। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र जनताको विश्वास जित्नु एउटै कुरा होइन। जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध, दुःख-सुखमा सहभागिता, जनसेवा, संगठनात्मक अनुशासन र नैतिक आचरण नै राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति हुन्। त्यसैले एमालेले डिजिटल संगठन र जनआधारित संगठनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
आज एमालेले आफ्ना जनसंगठनलाई पनि समयअनुकूल रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विद्यार्थी संगठनले केवल आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने होइन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, विज्ञान, उद्यमशीलता र नीति बहसको नेतृत्व पनि गर्नुपर्छ। ट्रेड युनियनले केवल परम्परागत उद्योगका श्रमिकमा सीमित नभई सूचना–प्रविधि, सेवा क्षेत्र, डिजिटल प्लेटफर्म र नयाँ पेशागत श्रमिकलाई पनि आफ्नो दायरामा ल्याउनुपर्छ। किसान संगठनले आधुनिक कृषि, कृषि प्रविधि, बजार व्यवस्थापन, प्रशोधन उद्योग र कृषि उद्यमसँग जोडिएको नयाँ दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ। महिला र युवा संगठनले नेतृत्व विकास, आर्थिक सशक्तीकरण र डिजिटल साक्षरतामा विशेष जोड दिनुपर्छ।
एमालेको आगामी कार्यभार केवल चुनाव जित्नु मात्र हुनु हुँदैन। चुनाव लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो, तर दलको दीर्घकालीन सफलता समाजसँगको सम्बन्धले निर्धारण गर्छ। त्यसैले पार्टीले जनताको दैनिक जीवनका विषयलाई आफ्नो राजनीतिक कार्यसूचीको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। महँगी, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, प्रविधि, वातावरण, विपद् व्यवस्थापन र स्थानीय विकासका विषयमा स्पष्ट र व्यवहारिक नीति प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
यहाँ अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि छ। आज धेरै नागरिकले राष्ट्रिय स्वाधीनता, विकास, सामाजिक सुरक्षा र स्थिर सरकारको अपेक्षा एमालेसँग राख्छन्। तर अपेक्षा र विश्वास एउटै कुरा होइन। विश्वास निरन्तर व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। त्यसैले पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताको सार्वजनिक जीवन पारदर्शी, उत्तरदायी, अध्ययनशील र जनतामुखी हुनुपर्छ। समाजवादको सबैभन्दा ठूलो नैतिक शक्ति नै सार्वजनिक विश्वास हो।
एमालेले अब युवाको नेतृत्व विकासलाई पनि नयाँ ढङ्गले अघि बढाउनुपर्छ। नयाँ पुस्तालाई केवल जिम्मेवारी दिने होइन, निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनुपर्छ। विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्टार्टअप, हरित ऊर्जा, जैविक अनुसन्धान, डिजिटल शासन र आधुनिक व्यवस्थापनमा दक्ष युवालाई पार्टीको नीति निर्माणमा स्थान दिनुपर्छ। यसले पार्टीलाई समयसँग जोडिराख्नेछ।
आर्थिक दृष्टिले पनि एमालेले उत्पादनमुखी समाजवादी विकासको स्पष्ट मार्ग प्रस्तुत गर्नुपर्छ। नेपालमा उद्योग, कृषि, ऊर्जा, पर्यटन, सूचना–प्रविधि र पूर्वाधारलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजना आवश्यक छ। उत्पादन बढेपछि मात्र रोजगारी बढ्छ, आय बढ्छ, करको दायरा विस्तार हुन्छ र सामाजिक सुरक्षालाई बलियो बनाउन सकिन्छ। त्यसैले समाजवादको आधार उत्पादन हो, उत्पादनको आधार विज्ञान हो र विज्ञानको आधार शिक्षा तथा अनुसन्धान हो भन्ने दृष्टिकोणलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
२१औँ शताब्दीमा एमालेको अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी वैचारिक नेतृत्व कायम गर्नु पनि हो। आजको राजनीतिक प्रतिस्पर्धा केवल चुनावी प्रतिस्पर्धा होइन, विचारको प्रतिस्पर्धा पनि हो। तथ्यभन्दा भ्रम, अध्ययनभन्दा हल्ला र विश्लेषणभन्दा भावनाले धेरै पटक जनमतलाई प्रभावित गरिरहेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा एमालेले तथ्यमा आधारित, वैज्ञानिक, संयमित र जिम्मेवार राजनीतिक संस्कृतिको नेतृत्व गर्नुपर्छ। समाजलाई विभाजन होइन, विवेक दिनु नै जिम्मेवार राजनीतिक शक्तिको पहिचान हो।
एमालेको आगामी कार्यभारलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा यस्तो भन्न सकिन्छ-जनताको बहुदलीय जनवादको मूल मर्मलाई आत्मसात् गर्दै विज्ञान, सूचना–प्रविधि, बदलिएको वर्गीय संरचना, नयाँ पुस्ताको आकांक्षा र उत्पादनमुखी राष्ट्रिय विकासलाई एउटै वैचारिक तथा राजनीतिक दिशामा रूपान्तरण गर्नु। यही मार्गले मात्र एमालेलाई इतिहासको सफल दलबाट भविष्यको नेतृत्व गर्ने आधुनिक, अध्ययनशील, जनआधारित र समाजवादी राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
ऐतिहासिक जिम्मेवारी र भविष्यको मार्ग:
इतिहासमा कुनै पनि राजनीतिक दलको मूल्याङ्कन उसले विगतमा के गर्यो भन्ने आधारमा मात्र हुँदैन। उसले वर्तमानलाई कति सही ढङ्गले बुझ्यो र भविष्यका लागि कति स्पष्ट दिशा दियो भन्ने कुराले पनि उसको ऐतिहासिक भूमिका निर्धारण गर्छ। यही कारणले आज नेकपा (एमाले) को सबैभन्दा ठूलो चुनौती चुनाव जित्ने वा सरकार बनाउने मात्र होइन, बदलिँदो नेपालको बदलिएको सामाजिक, आर्थिक, वैज्ञानिक र राजनीतिक यथार्थलाई बुझेर त्यसको नेतृत्व गर्ने हो।
आज नेपाल एउटा नयाँ संक्रमणको चरणमा छ। राजनीतिक परिवर्तनको एउटा लामो चरण पूरा भएको छ। संविधान बनेको छ, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत हुँदै गएको छ, संघीय शासन प्रणाली कार्यान्वयनमा छ। अब जनताको सबैभन्दा ठूलो चासो राजनीतिक परिवर्तनभन्दा पनि जीवनको गुणस्तर, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, उत्पादन, सुशासन, प्रविधि र समृद्धिसँग जोडिएको छ। त्यसैले अब राजनीति पनि जनताको यही आकांक्षाको वरिपरि केन्द्रित हुनुपर्छ।
यदि कुनै राजनीतिक शक्ति अझै पनि समाजलाई तीस वर्षअघिको आँखाले हेर्छ भने उसले आजको नेपाललाई बुझ्न सक्दैन। आजका नागरिकसँग मोबाइल छ, इन्टरनेट छ, विश्वसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क छ, नयाँ सीप सिक्ने अवसर छ, सूचना प्राप्त गर्ने अनगिन्ती माध्यम छन्। उनीहरू भावनाले मात्र होइन, अनुभव, तुलना, तथ्य र परिणामका आधारमा पनि निर्णय गर्न थालेका छन्। त्यसैले २१औँ शताब्दीको राजनीति अध्ययन, अनुसन्धान, प्रमाण र परिणाममा आधारित हुनुपर्छ।
यही सन्दर्भमा नेकपा (एमाले) ले आफ्नो वैचारिक विकासलाई निरन्तर प्रक्रिया बनाउनु आवश्यक छ। मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादको मूल दर्शन परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन, तर त्यसको प्रयोग गर्ने शैली, नीति निर्माणको प्रक्रिया, संगठन सञ्चालनको विधि र समाजलाई विश्लेषण गर्ने दृष्टिकोण समयअनुसार समृद्ध हुँदै जानुपर्छ। यही विकासशील सोचले विचारलाई जीवन्त बनाउँछ।
आज संसारमा शोषणका स्वरूप परिवर्तन भएका छन्। उत्पादनका साधन परिवर्तन भएका छन्। श्रमको चरित्र परिवर्तन भएको छ। डाटा, सूचना, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्लेटफर्म र वित्तीय प्रविधि नयाँ आर्थिक शक्तिका रूपमा स्थापित भएका छन्। यसलाई बुझ्न नसक्ने समाजवादी आन्दोलनले वर्तमान पूँजीवादको वास्तविक स्वरूपलाई पनि बुझ्न सक्दैन। त्यसैले एमालेले विज्ञान र प्रविधिलाई विरोधको विषय होइन, अध्ययन र प्रयोगको विषय बनाउनुपर्छ।
नेपालको बदलिएको वर्गीय संरचनाले पनि नयाँ कार्यभार निर्धारण गरेको छ। किसान र मजदुर आज पनि समाजका आधारभूत वर्ग हुन्। तर उनीहरूसँगै सेवा क्षेत्रका कर्मचारी, सूचना–प्रविधिका प्राविधिक, निजी विद्यालयका शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रका कर्मचारी, डिजिटल प्लेटफर्ममा काम गर्ने श्रमिक, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली, अनुसन्धानकर्ता, स्टार्टअप उद्यमी र शहरी श्रमजीवी वर्ग पनि समाजको निर्णायक शक्ति बन्दै गएका छन्। एमालेले आफ्नो सामाजिक आधारलाई यही यथार्थअनुसार विस्तार गर्नुपर्छ।
त्यसका लागि पार्टीले केवल संगठन विस्तार गरेर पुग्दैन। संगठनको गुणस्तर बढाउनुपर्छ। अध्ययनशील, अनुशासित, इमानदार, जनतामुखी र आधुनिक ज्ञानले सम्पन्न कार्यकर्ता निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो। अब कार्यकर्ताले राजनीतिक सिद्धान्त मात्र होइन, अर्थशास्त्र, विज्ञान, सूचना–प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तन, सार्वजनिक नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे पनि बुझ्नुपर्ने समय आएको छ। विचार र ज्ञानको संयोजनले मात्र आधुनिक राजनीतिक नेतृत्व निर्माण हुन्छ।
आज एमालेले एउटा महत्त्वपूर्ण आत्मसमीक्षा पनि गर्नुपर्छ। जनताले पार्टीसँग अपेक्षा किन राख्छन्? र कतिपय अवस्थामा त्यो अपेक्षा मतदानमा किन रूपान्तरण हुँदैन? यसको उत्तर खोज्दा केवल विपक्षीको प्रचारलाई दोष दिएर पुग्दैन। पार्टीको जनसम्पर्क, राजनीतिक भाषा, नेतृत्वको सार्वजनिक व्यवहार, संगठनको सक्रियता, स्थानीय स्तरको काम, युवासँगको संवाद र बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञानको गहिरो अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
विशेष गरी शहरी श्रमजीवी वर्ग, निम्न मध्यम वर्ग, पेशागत समुदाय, शिक्षित युवा र उत्पीडित समुदायका बीचमा एमालेप्रति वैचारिक विश्वास र राजनीतिक समर्थनबीच देखिने दूरीलाई कम गर्नु आजको महत्त्वपूर्ण कार्यभार हो। उनीहरूको अपेक्षा केवल नारामा होइन, व्यवहारमा पूरा गर्न सक्नुपर्छ। उनीहरूको दैनिक जीवनका समस्या-रोजगारी, महँगी, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, व्यवसाय र भविष्यको अवसरसँग पार्टीको कार्यक्रम प्रत्यक्ष रूपमा जोडिनुपर्छ।
विद्यार्थी र युवा आन्दोलनलाई पनि नयाँ ढङ्गले पुनर्संरचना गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विद्यार्थीलाई केवल आन्दोलन गर्ने शक्ति होइन, विचार उत्पादन गर्ने शक्ति बनाउनुपर्छ। विश्वविद्यालयलाई राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको स्थल मात्र होइन, अनुसन्धान र राष्ट्रिय नीति निर्माणको केन्द्र बनाउनुपर्ने बहसलाई एमालेले नेतृत्व गर्नुपर्छ। युवा संगठनलाई केवल चुनावी अभियानको साधन होइन, नवप्रवर्तन, स्टार्टअप, डिजिटल रूपान्तरण, वातावरण संरक्षण र सामाजिक नेतृत्वको विद्यालय बनाउनुपर्छ।
ट्रेड युनियन आन्दोलनलाई पनि नयाँ युगअनुसार रूपान्तरण गर्नुपर्छ। उद्योगका श्रमिकसँगै सेवा क्षेत्र, सूचना–प्रविधि, गिग अर्थतन्त्र, डिजिटल प्लेटफर्म, निजी शिक्षा, निजी स्वास्थ्य सेवा र नयाँ पेशागत क्षेत्रका श्रमिकलाई समेट्ने नयाँ संगठनात्मक दृष्टि आवश्यक छ। यदि श्रमको स्वरूप बदलिएको छ भने श्रमिक आन्दोलनको स्वरूप पनि बदलिनुपर्छ। यही नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको व्यावहारिक प्रयोग हो।
एमालेले अब आफ्नो वैचारिक उत्पादन प्रणालीलाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ। नियमित अनुसन्धान, नीति अध्ययन, तथ्य विश्लेषण, प्रकाशन, वैचारिक बहस र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको अध्ययनलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। विचारको उत्पादनबिना राजनीतिक आन्दोलन विस्तारै प्रतिक्रियात्मक बन्छ। नीति निर्माण अध्ययनबाट हुनुपर्छ, अनुमानबाट होइन।
आर्थिक दृष्टिले पनि आगामी दशक एमालेका लागि निर्णायक हुनेछ। नेपाललाई उपभोगमुखी अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ रूपान्तरण गर्नु, कृषि र उद्योगबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउनु, जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना–प्रविधि, हरित ऊर्जा, जैविक अनुसन्धान र डिजिटल उद्योगलाई राष्ट्रिय विकासको मेरुदण्ड बनाउनु, यही आधुनिक समाजवादी विकासको दिशा हुन सक्छ। समृद्धि र सामाजिक न्यायलाई एकअर्काको विकल्प होइन, परस्पर पूरक मूल्यका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
आजको विश्वमा वैचारिक प्रतिस्पर्धा पनि बदलिएको छ। भ्रम, गलत सूचना, अतिरञ्जना र क्षणिक लोकप्रियताले धेरै पटक गहिरो विचारलाई ओझेलमा पार्ने प्रयास गर्छ। यस्तो अवस्थामा एमालेले तथ्य, तर्क, अध्ययन, संयम र जिम्मेवार राजनीतिक संस्कृतिको नेतृत्व गर्नुपर्छ। जनतालाई उत्तेजना होइन, विश्वास दिनुपर्छ। विभाजन होइन, राष्ट्रिय एकताको आधार निर्माण गर्नुपर्छ।
२१औँ शताब्दीमा नेकपा (एमाले) को ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई पाँच आधारमा संक्षेप गर्न सकिन्छ। पहिलो, बदलिँदो नेपालको वर्गीय संरचनाको वैज्ञानिक अध्ययन गर्दै आफ्नो वैचारिक विकासलाई निरन्तर अगाडि बढाउनु। दोस्रो, विज्ञान, सूचना–प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई राष्ट्रिय उत्पादन, सामाजिक न्याय र जनकल्याणसँग जोड्नु। तेस्रो, किसान, मजदुर, शहरी श्रमजीवी, नयाँ मध्यम वर्ग, युवा, विद्यार्थी, पेशागत समुदाय र प्रवासी नेपालीलाई समेट्ने व्यापक सामाजिक आधार निर्माण गर्नु। चौथो, अध्ययनशील, नैतिक, अनुशासित र जनउत्तरदायी संगठन निर्माण गर्नु। र पाँचौँ, जनताको बहुदलीय जनवादको मूल मर्मलाई २१औँ शताब्दीको नेपाली यथार्थसँग जोड्दै लोकतान्त्रिक समाजवाद उन्मुख समृद्ध नेपालको स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि प्रस्तुत गर्नु।
इतिहासले सधैँ परिवर्तनलाई बुझ्ने र परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने शक्तिलाई अगाडि बढाएको छ। आजको प्रश्न मार्क्सवाद सान्दर्भिक छ कि छैन भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न यो हो कि मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादलाई बदलिँदो नेपालको बदलिएको वर्गीय संरचना, विज्ञान–प्रविधिको तीव्र विकास र जनताको नयाँ आकांक्षासँग जोडेर नेकपा (एमाले) ले कसरी अझ जीवन्त, आधुनिक र प्रभावकारी बनाउने?
यदि एमालेले अध्ययनलाई संस्कृति, विज्ञानलाई शक्ति, उत्पादनलाई प्राथमिकता, श्रमलाई सम्मान, लोकतन्त्रलाई आधार, सामाजिक न्यायलाई लक्ष्य र जनविश्वासलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सम्पत्ति बनाउन सफल भयो भने आगामी दशकमा पनि नेपालको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको नेतृत्व गर्ने प्रमुख शक्ति बन्न सक्छ। यही नै २१औँ शताब्दीमा नेकपा (एमाले) को ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो, यही यसको वैचारिक चुनौती हो र यही भविष्यतर्फको मार्ग पनि हो।