मानिस जन्मँदै कुनै निश्चित राजनीतिक विचार लिएर जन्मँदैन। उसले परिवार, समाज, शिक्षा, श्रम, अनुभव र अध्ययनबाट संसारलाई बुझ्ने दृष्टिकोण बनाउँदै जान्छ। यही दृष्टिकोण क्रमशः विचारमा रूपान्तरण हुन्छ र विचार परिपक्व हुँदै जाँदा सिद्धान्तको रूप लिन्छ। त्यसैले सिद्धान्त कुनै व्यक्तिले एकै दिनमा बनाएको कल्पना होइन। यो त समाज, इतिहास, उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय सम्बन्ध, मानव अनुभव र वैज्ञानिक अध्ययनबाट विकसित भएको जीवन बुझ्ने समग्र दृष्टिकोण हो।
मार्क्सवादी–लेनिनवादी दर्शनले संसारलाई स्थिर होइन, निरन्तर परिवर्तनशील मान्छ। प्रकृति, समाज र मानव चेतना सबै परिवर्तनको नियमअनुसार अघि बढिरहेका हुन्छन्। यही परिवर्तनलाई वैज्ञानिक ढङ्गले बुझ्ने आधार द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवाद हो। यो दर्शनले समाज किन बदलिन्छ, वर्ग किन जन्मिन्छन्, शोषण कसरी उत्पन्न हुन्छ र त्यसको अन्त्य कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर दिन्छ। त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवादका लागि सिद्धान्त कुनै पुस्तकमा सीमित ज्ञान होइन, समाज परिवर्तन गर्ने वैज्ञानिक मार्गदर्शन हो।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले यही वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई नेपाली समाजको विशेषता, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, संवैधानिक व्यवस्था, जनमत र लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोड्दै जनताको बहुदलीय जनवादको विकास गरेको हो। जननेता मदन भण्डारीले प्रस्तुत गर्नुभएको जबजले मार्क्सवाद–लेनिनवादका आधारभूत मान्यतालाई त्यागेको होइन, बरु नेपाली समाजको यथार्थसँग सिर्जनात्मक रूपमा प्रयोग गर्ने वैचारिक मार्ग देखाएको हो। यही कारणले जबजले सिद्धान्तलाई जड होइन, जीवन्त मान्छ। समाज बदलिन्छ भने कार्यशैली, नीति र कार्यक्रम पनि समयअनुसार विकास हुनुपर्छ, तर आधारभूत उद्देश्य जनताको मुक्ति, सामाजिक न्याय, लोकतन्त्र र समाजवादकै दिशामा केन्द्रित रहनुपर्छ।
यही सन्दर्भमा कुनै पनि राजनीतिक संगठनको पहिलो आधार सिद्धान्त हो। किनभने सिद्धान्तले नै संगठन किन बनेको हो, कसका लागि बनेको हो, कसको प्रतिनिधित्व गर्छ र भविष्यमा कस्तो समाज निर्माण गर्न चाहन्छ भन्ने सबै प्रश्नको उत्तर दिन्छ। यदि यी प्रश्नहरूको स्पष्ट उत्तर छैन भने संगठन केवल व्यक्तिहरूको जमात बन्न सक्छ, इतिहास निर्माण गर्ने शक्ति बन्न सक्दैन।
आजको संसारमा पार्टी खोल्न सजिलो छ। कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर पार्टी दर्ता गर्न सकिन्छ। झण्डा बनाउन सकिन्छ, चुनाव चिन्ह लिन सकिन्छ, कार्यालय खोल्न सकिन्छ र सामाजिक सञ्जालमार्फत लोकप्रियता पनि कमाउन सकिन्छ। तर यति मात्र भएर कुनै संगठन दिगो बन्दैन। किनभने संगठनलाई टिकाउने शक्ति प्रचार होइन, सिद्धान्त हो। प्रचारले केही समय मानिसको ध्यान तान्न सक्छ, तर सिद्धान्तले मात्र पुस्तौँसम्म विश्वास कायम राख्न सक्छ।
घर बनाउँदा सबैभन्दा पहिले जग हालिन्छ। जग राम्रो भए घर बलियो हुन्छ। जग कमजोर भए माथि कति नै राम्रो सजावट गरे पनि त्यो धेरै समय टिक्दैन। राजनीतिक संगठनको जग पनि सिद्धान्त नै हो। संगठन, संघर्ष र शैली त्यही जगमाथि उभिने संरचना हुन्। जग नै कमजोर भयो भने माथिका सबै संरचना क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छन्।
सिद्धान्तले केवल लक्ष्य मात्र देखाउँदैन, सही र गलत छुट्याउने मापदण्ड पनि दिन्छ। राजनीति केवल जित–हारको खेल होइन। राजनीति समाजलाई कुन दिशामा लैजाने भन्ने जिम्मेवारी पनि हो। त्यसैले राजनीतिक निर्णय गर्दा तत्कालको लाभ मात्र होइन, दीर्घकालीन परिणाम पनि हेर्नुपर्छ। यही विवेक सिद्धान्तले दिन्छ। सिद्धान्तविहीन राजनीतिमा आज एउटा कुरा सही देखिन्छ, भोलि अर्को कुरा सही देखिन्छ। परिस्थिति फेरिएसँगै विचार पनि फेरिन्छ। यही अवस्थालाई अवसरवाद भनिन्छ।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले अवसरवादलाई राजनीतिक विचलनको प्रमुख कारण मानेको छ। अवसरवादले सिद्धान्तलाई होइन, तत्कालको लाभलाई पछ्याउँछ। आज जनताको पक्षमा बोल्छ, भोलि सत्ताको सुविधाका लागि त्यही जनताको हितविपरीत निर्णय गर्न पनि तयार हुन्छ। त्यसैले अवसरवादी राजनीति दीर्घकालीन हुँदैन। उसले तत्काल लाभ त लिन सक्छ, तर जनविश्वास जोगाउन सक्दैन।
जबजले पनि यही कुरालाई विशेष महत्व दिएको छ। जनताको बहुदलीय जनवादले बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्छ, तर सिद्धान्तहीन प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्दैन। चुनाव जित्नु महत्वपूर्ण हो, तर चुनाव जित्नकै लागि आफ्नो विचार, मूल्य र राजनीतिक नैतिकता त्याग्नु स्वीकार्य हुँदैन। जनताको विश्वास केवल चुनावी नाराले होइन, विचारप्रतिको निष्ठाले जितिन्छ भन्ने जबजको मूल सन्देश हो।
सिद्धान्तको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अध्ययन हो। अध्ययन नगरी सिद्धान्त बुझ्न सकिँदैन। केवल नाराले विचारको प्रतिनिधित्व गर्दैन। कुनै पनि राजनीतिक कार्यकर्ताले समाज, अर्थतन्त्र, इतिहास, संस्कृति, संविधान, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति र आफ्नै संगठनको नीति बुझ्नुपर्छ। अध्ययनले दृष्टि दिन्छ, दृष्टिले निर्णयलाई परिपक्व बनाउँछ।
मार्क्सले संसारलाई केवल व्याख्या गर्ने होइन, परिवर्तन गर्ने कुरा गर्नुभयो। त्यसको अर्थ परिवर्तन केवल इच्छाले सम्भव हुँदैन भन्ने पनि हो। परिवर्तनका लागि समाजको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। लेनिनले पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तविना क्रान्तिकारी आन्दोलन सम्भव हुँदैन भन्नुभएको थियो। यसले सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्छ। अध्ययनविहीन सक्रियता लामो समय टिक्दैन। सक्रियता र अध्ययनको संयोजनबाट मात्र सक्षम कार्यकर्ता निर्माण हुन्छ।
जबजले पनि कार्यकर्तालाई अध्ययनशील, जनतासँग जोडिएको र व्यवहारमा इमानदार हुनुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ। केवल भाषण गर्ने होइन, समाज बुझ्ने कार्यकर्ता नै संगठनको वास्तविक सम्पत्ति हो। अध्ययनले अहङ्कार घटाउँछ, सहिष्णुता बढाउँछ र सही निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्छ।
सिद्धान्तको वास्तविक परीक्षा व्यवहारमै हुन्छ। मुखले समानताको कुरा गरेर व्यवहारमा विभेद गर्ने, सुशासनको नारा दिएर आफ्नै जीवनमा भ्रष्टाचार स्वीकार गर्ने, जनताको सेवा भन्ने तर जनताबाट टाढा बस्ने मानिसले सिद्धान्तको सम्मान गरेको मानिँदैन। विचार व्यवहारमा देखिएन भने त्यो केवल शब्दमा सीमित हुन्छ।
मार्क्सवादी दृष्टिकोणले मानिसको चेतना र व्यवहारलाई एकअर्कासँग जोडेर हेर्छ। विचारले व्यवहारलाई मार्गदर्शन गर्छ र व्यवहारले विचारको परीक्षा लिन्छ। यही कारणले कम्युनिष्ट आन्दोलनमा सिद्धान्त र व्यवहारको एकतालाई विशेष महत्व दिइएको छ। जबजले पनि यही मूल्यलाई नेपाली राजनीतिक जीवनमा लागू गर्न खोजेको देखिन्छ। जनताले नेता के बोल्छ भन्नेभन्दा पनि उसले कसरी जीवन बिताउँछ भन्ने कुरालाई बढी महत्व दिन्छन्।
राजनीतिमा व्यक्तिको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ, तर व्यक्ति सिद्धान्तभन्दा माथि हुन सक्दैन। इतिहासमा धेरै लोकप्रिय नेताहरू आए, तर विचारभन्दा आफूलाई ठूलो ठानेपछि उनीहरूको संगठन कमजोर भएको उदाहरण पनि धेरै छन्। अर्कोतर्फ, स्पष्ट सिद्धान्त भएका संगठनले नेतृत्व परिवर्तन हुँदा पनि आफ्नो यात्रा जारी राखेका छन्। यसले देखाउँछ कि संगठनलाई दीर्घकालीन बनाउने शक्ति व्यक्तिमा होइन, सिद्धान्तमा हुन्छ।
जबजले पनि सामूहिक नेतृत्व, विधि, प्रणाली र संगठनात्मक जीवनलाई व्यक्तिपूजाभन्दा माथि राख्छ। नेतृत्व आवश्यक हुन्छ, तर नेतृत्व पनि सिद्धान्त, विधान र संगठनात्मक अनुशासनभित्र रहनुपर्छ। जहाँ व्यक्ति नै अन्तिम सत्य बन्न थाल्छ, त्यहाँ संगठन कमजोर हुन सुरु गर्छ।
राजनीतिक जीवनमा सिद्धान्तले नै नैतिक सीमा पनि निर्धारण गर्छ। सबै कुरा गर्न मिल्दैन। सबै उपाय स्वीकार्य हुँदैनन्। जनताको विश्वास तोडेर प्राप्त गरिएको सफलता अन्ततः असफलतामै बदलिन्छ। त्यसैले सिद्धान्तले कुन बाटो उचित हो र कुन अनुचित हो भन्ने स्पष्ट आधार दिन्छ। यही आधारले संगठनलाई कठिन परिस्थितिमा पनि विचलित हुनबाट जोगाउँछ।
आज विश्व तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। विज्ञान, प्रविधि, सूचना, अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सबै बदलिरहेका छन्। यस्ता परिवर्तनका बीचमा पनि आफ्नो मूल वैचारिक आधारलाई वैज्ञानिक ढङ्गले विकास गर्दै लैजान सक्ने संगठन मात्र भविष्यमा प्रभावकारी बन्न सक्छ। परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्नु पनि गलत हुन्छ, र परिवर्तनका नाममा सिद्धान्त त्याग्नु पनि उत्तिकै गलत हुन्छ। यही सन्तुलन कायम गर्नु नै परिपक्व राजनीतिक नेतृत्वको पहिचान हो। यसैले सिद्धान्त कुनै राजनीतिक पार्टीको औपचारिक दस्तावेज मात्र होइन। त्यो संगठनको आत्मा हो, दिशानिर्देशक शक्ति हो र भविष्यको मार्गचित्र हो। सिद्धान्तले विचार दिन्छ, विचारले नीति दिन्छ, नीतिले कार्यक्रम दिन्छ र कार्यक्रमले जनताको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने आधार तयार गर्छ।
यस अर्थमा हेर्दा कुनै पनि राजनीतिक संगठनको निर्माण व्यक्तिप्रतिको मोहबाट होइन, विचारप्रतिको निष्ठाबाट सुरु हुन्छ। विचार स्पष्ट भयो भने संगठनले सही दिशा पाउँछ। दिशा सही भयो भने संगठनले जनताको विश्वास जित्छ। जनविश्वास प्राप्त भयो भने संगठनले इतिहास निर्माण गर्ने सामर्थ्य हासिल गर्छ। त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवाद दुवैले सिद्धान्तलाई राजनीतिक संगठनको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा स्थापित गरेका छन्। यही आधारमाथि संगठन, संघर्ष र शैलीका बाँकी तीन आधार बलियो रूपमा उभिन सक्छन्।
सिद्धान्तले संगठनलाई दिशा दिन्छ। तर दिशा मात्र भएर गन्तव्यमा पुग्न सकिँदैन। सही दिशामा अघि बढ्ने शक्ति पनि चाहिन्छ। यही शक्तिको नाम संगठन हो। त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवादले संगठनलाई केवल प्रशासनिक संरचना वा सदस्यहरूको सूचीका रूपमा हेर्दैन। संगठन भनेको एउटै सिद्धान्त, साझा उद्देश्य, अनुशासित कार्यपद्धति र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वले बाँधिएको सचेत राजनीतिक शक्ति हो। विचारले मानिसलाई प्रेरित गर्छ, तर संगठनले त्यस विचारलाई जनताको जीवनसँग जोडेर परिवर्तनको शक्तिमा रूपान्तरण गर्छ।
मार्क्सवादी दृष्टिकोणले इतिहासको कुनै पनि ठूलो परिवर्तन स्वतःस्फूर्त रूपमा भएको मान्दैन। जनताको असन्तुष्टि महत्वपूर्ण हुन्छ, तर त्यो असन्तुष्टिलाई सही दिशा दिने राजनीतिक संगठन नहुँदा परिवर्तन टिकाउ बन्न सक्दैन। इतिहासमा धेरै जनविद्रोह भएका छन्, तर सबैले नयाँ समाज निर्माण गर्न सकेका छैनन्। जहाँ स्पष्ट सिद्धान्तसहितको अनुशासित संगठन थियो, त्यहाँ परिवर्तनले संस्थागत रूप लिन सकेको छ। यही कारणले लेनिनले संगठनलाई क्रान्तिको अग्रदूत शक्ति मानेका थिए।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको अनुभव पनि यही सत्यसँग मेल खान्छ। अनेक कठिन परिस्थिति, प्रतिबन्ध, विभाजन, दमन र राजनीतिक उतारचढावका बीचमा पनि आन्दोलन अगाडि बढ्नुको मुख्य कारण संगठनात्मक शक्ति नै हो। जनताको बहुदलीय जनवादले पनि लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको युगमा बलियो, अनुशासित, जनतासँग जोडिएको र अध्ययनशील संगठन निर्माणलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानेको छ। जबजको दृष्टिमा संगठन केवल चुनाव जित्ने माध्यम होइन, जनताको विश्वास जित्ने माध्यम पनि हो।
संगठन निर्माण सदस्य सङ्ख्या बढाउने अभियान मात्र होइन। धेरै सदस्य हुनु राम्रो कुरा हो, तर सङ्ख्याले मात्र संगठन बलियो हुँदैन। यदि सदस्यहरूमा वैचारिक स्पष्टता, अनुशासन, जिम्मेवारीबोध र जनसेवाको भावना छैन भने त्यो केवल भीड हुन्छ। भीड र संगठनबीच यही फरक हुन्छ। भीड भावनाले चल्छ, संगठन विचारले चल्छ। भीड क्षणिक हुन्छ, संगठन दीर्घकालीन हुन्छ।
यसैले संगठनको पहिलो आवश्यकता गुणस्तरीय कार्यकर्ता निर्माण हो। कार्यकर्ता भन्नाले केवल झण्डा बोकेर कार्यक्रममा सहभागी हुने मानिसलाई बुझिँदैन। वास्तविक कार्यकर्ता त्यो हो, जसले सिद्धान्त बुझ्छ, जनताका समस्या सुन्छ, समाजको यथार्थ अध्ययन गर्छ, संगठनका नीति जनतासम्म पुर्याउँछ र जनताको भावना संगठनसम्म ल्याउँछ। उसले संगठन र जनताबीच विश्वासको पुल निर्माण गर्छ। यही कारणले कार्यकर्तालाई संगठनको मेरुदण्ड भनिन्छ।
मार्क्सवादी–लेनिनवादी आन्दोलनमा कार्यकर्ता निर्माणलाई दीर्घकालीन प्रक्रिया मानिएको छ। कार्यकर्ता एकै दिनमा तयार हुँदैन। अध्ययन, संघर्ष, अनुशासन, जनसेवा, अनुभव र आत्मसुधारको निरन्तर अभ्यासबाट कार्यकर्ता परिपक्व बन्छ। जबजले पनि नयाँ पुस्तालाई अध्ययनशील, नैतिक, लोकतान्त्रिक संस्कारयुक्त र जनमुखी कार्यकर्ताका रूपमा विकास गर्न जोड दिएको छ। संगठनको भविष्य नयाँ पुस्ताको वैचारिक स्तर र चरित्रमा निर्भर हुन्छ।
संगठनको अर्को महत्वपूर्ण आधार अनुशासन हो। अनुशासनलाई धेरै मानिसले आदेश पालन मात्र ठान्छन्। तर मार्क्सवादी संगठनात्मक जीवनमा अनुशासनको अर्थ धेरै गहिरो छ। अनुशासन भनेको सामूहिक छलफलपछि भएको निर्णयलाई स्वेच्छाले स्वीकार गरी इमानदारीपूर्वक कार्यान्वयन गर्नु हो। संगठनभित्र विचार राख्ने पूर्ण अधिकार हुन्छ, तर निर्णय भएपछि त्यसलाई सामूहिक रूपमा लागू गर्नु नै संगठनात्मक संस्कार हो।
लेनिनले विकास गरेको जनवादी केन्द्रीयताको मर्म पनि यही हो। निर्णय लिनुअघि खुला बहस, निर्णयपछि एकताबद्ध कार्यान्वयन। यसले संगठनमा लोकतन्त्र र अनुशासनबीच सन्तुलन कायम गर्छ। यदि बहस गर्ने अधिकार मात्र भयो भने संगठन निर्णयविहीन हुन्छ। यदि आदेश मात्र भयो भने संगठन लोकतान्त्रिक रहँदैन। त्यसैले लोकतन्त्र र अनुशासनको सन्तुलन नै बलियो संगठनको आधार हो।
जनताको बहुदलीय जनवादले पनि लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई संगठनभित्र जीवन्त राख्न जोड दिन्छ। फरक मतलाई शत्रु ठान्ने होइन, छलफलको माध्यमबाट निष्कर्षमा पुग्ने संस्कार आवश्यक हुन्छ। सामूहिक निर्णय भएपछि त्यसलाई सबैले अपनत्वका साथ कार्यान्वयन गर्ने बानीले मात्र संगठन बलियो हुन्छ।
संगठनभित्र पदको पनि सही बुझाइ आवश्यक हुन्छ। पद सम्मानका लागि होइन, जिम्मेवारीका लागि हो। नेतृत्वले अधिकारभन्दा कर्तव्य बढी सम्झनुपर्छ। जसको जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ, उसले त्यति नै ठूलो उत्तरदायित्व पनि वहन गर्नुपर्छ। नेतृत्वको अर्थ आदेश दिनु मात्र होइन, सबैभन्दा पहिले जिम्मेवारी लिनु, कठिन समयमा अगाडि उभिनु, कार्यकर्ताको मनोबल बढाउनु र सफलताको श्रेय सामूहिक रूपमा बाँड्नु हो।
जबजले सामूहिक नेतृत्वको अवधारणालाई विशेष महत्व दिन्छ। कुनै पनि संगठन एक व्यक्तिको वरिपरि घुम्न थाल्यो भने त्यो संगठनको संस्थागत विकास रोकिन्छ। असल नेतृत्वले आफूजस्तै सक्षम नयाँ नेतृत्व तयार गर्छ। व्यक्तिमा होइन, प्रणालीमा आधारित संगठन नै दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन्छ। यही कारणले नेतृत्व हस्तान्तरणलाई कमजोरी होइन, संगठनको परिपक्वताको चिन्ह मान्नुपर्छ।
संगठन सञ्चालनमा अध्ययन र प्रशिक्षणको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। अध्ययन नगर्ने संगठन विस्तारै समयभन्दा पछाडि पर्छ। समाज बदलिन्छ, अर्थतन्त्र बदलिन्छ, प्रविधि बदलिन्छ, जनताको अपेक्षा बदलिन्छ। यी परिवर्तनलाई नबुझ्ने संगठनले सही नीति बनाउन सक्दैन। त्यसैले अध्ययन कुनै अतिरिक्त काम होइन, संगठनको नियमित जिम्मेवारी हो।
मार्क्सवादले वास्तविकतालाई निरन्तर अध्ययन गरेर निष्कर्ष निकाल्न सिकाउँछ। त्यसैले राजनीतिक कार्यकर्ताले केवल पुराना पुस्तक पढेर मात्र पुग्दैन। वर्तमान समाज, संविधान, अर्थतन्त्र, विज्ञान, प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र जनताको बदलिँदो जीवनशैलीलाई पनि बुझ्नुपर्छ। जबजले पनि समयअनुकूल सोच र सिर्जनशील प्रयोगलाई महत्व दिएको छ। सिद्धान्त स्थिर आधार हो, तर कार्यशैली समयसँगै परिमार्जित हुनुपर्छ।
संगठनको अर्को महत्वपूर्ण संस्कार आलोचना र आत्मालोचना हो। कुनै पनि मानिस वा संगठन पूर्ण हुँदैन। गल्ती हुन्छ। तर गल्ती स्वीकार गर्न नसक्नु अझ ठूलो कमजोरी हो। मार्क्सवादी आन्दोलनमा आलोचना र आत्मालोचनालाई संगठन शुद्धीकरणको माध्यम मानिन्छ। यसले दोषी खोज्ने होइन, कमजोरी सुधार्ने उद्देश्य राख्छ। आलोचना इमानदार हुनुपर्छ, व्यक्तिगत होइन। आत्मालोचना साहसी हुनुपर्छ, औपचारिक होइन।
जबजको अभ्यासमा पनि आत्मसमीक्षा र आत्मसुधारलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ। संगठनले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सकेन भने विस्तारै जनताबाट टाढा जान्छ। जनताले पूर्णता होइन, इमानदारी खोज्छन्। आफ्नो त्रुटि स्वीकार गरेर सुधार गर्ने संगठनले जनताको विश्वास अझ बलियो बनाउँछ।
संगठनको शक्ति जनतासँगको सम्बन्धबाट मापन हुन्छ। कार्यालयमा बस्ने संगठनभन्दा जनताबीच रहने संगठन धेरै बलियो हुन्छ। जनताको दुःख, पीडा, आवश्यकता र आकाङ्क्षा नबुझ्ने संगठन विस्तारै औपचारिक संरचनामा सीमित हुन्छ। राजनीतिक पार्टी जनताको सेवा गर्न बनेको हो, जनताभन्दा माथि बस्न होइन। त्यसैले जनतासँग निरन्तर संवाद, सहकार्य र विश्वासको सम्बन्ध कायम राख्नु संगठनको पहिलो जिम्मेवारी हो।
मार्क्सवादी दृष्टिकोणले जनतालाई इतिहास निर्माण गर्ने शक्ति मान्छ। त्यसैले जनताबाट सिक्ने, जनतालाई बुझ्ने र जनताको बीचमै काम गर्ने संस्कार आवश्यक हुन्छ। जबजले पनि जनमतलाई सम्मान गर्ने, लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा विश्वास गर्ने र जनतासँग निरन्तर सम्बन्ध राख्ने राजनीतिक संस्कृतिलाई महत्व दिएको छ। जनतासँगको सम्बन्ध कमजोर भयो भने संगठनको वैचारिक आधार पनि क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ।
संगठनलाई एउटा जीवित वृक्षसँग तुलना गर्न सकिन्छ। सिद्धान्त त्यसको जरा हो भने संगठन त्यसको काण्ड, हाँगा र पात हो। जरा बलियो भएर मात्र पुग्दैन, काण्ड पनि स्वस्थ हुनुपर्छ। काण्ड कमजोर भयो भने जरा बलियो हुँदा पनि वृक्ष टिक्न सक्दैन। त्यसैगरी सिद्धान्त स्पष्ट भएर पनि संगठन कमजोर भयो भने त्यो विचार समाजमा प्रभावकारी रूपमा फैलिन सक्दैन।
संगठन कुनै भवन, कार्यालय वा संरचनाको नाम होइन। संगठन एउटा संस्कार हो। आपसी विश्वास, सामूहिक जिम्मेवारी, अनुशासन, अध्ययन, त्याग, आत्मसुधार र जनताप्रतिको समर्पणले बनेको राजनीतिक संस्कृति नै वास्तविक संगठन हो। यही संस्कारले विचारलाई जनशक्तिमा बदल्छ, जनशक्तिलाई आन्दोलनमा बदल्छ र आन्दोलनलाई समाज परिवर्तनको शक्तिमा रूपान्तरण गर्छ।
यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवाद दुवैले संगठनलाई राजनीतिक आन्दोलनको मेरुदण्डका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। सिद्धान्तले देखाएको बाटोमा जनतालाई संगठित गर्ने, नेतृत्व र कार्यकर्ताबीच विश्वास कायम गर्ने, लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई अनुशासनसँग जोड्ने र समाज परिवर्तनको दीर्घकालीन शक्ति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी संगठनकै हो। यही कारणले संगठनलाई कुनै पनि राजनीतिक पार्टीको संरचना मात्र होइन, उसको जीवित चेतना र कार्यशक्ति मानिन्छ।
सिद्धान्तले संगठनलाई दिशा दिन्छ। संगठनले त्यस दिशामा अघि बढ्ने शक्ति तयार गर्छ। तर स्पष्ट सिद्धान्त र बलियो संगठन भएर मात्र समाज परिवर्तन हुँदैन। परिवर्तनका लागि निरन्तर प्रयत्न, धैर्य, त्याग, साहस र अडिग प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ। यही निरन्तर प्रयत्नको नाम संघर्ष हो। त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवादको दृष्टिमा संघर्ष कुनै आकस्मिक घटना होइन, समाज परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रिया हो। जनताको बहुदलीय जनवादले पनि संघर्षलाई लोकतान्त्रिक अभ्यास, जनमत, वैचारिक प्रतिस्पर्धा र जनसहभागितामार्फत समाजलाई अगाडि बढाउने माध्यमका रूपमा व्याख्या गर्छ।
संघर्ष भन्नासाथ धेरै मानिसको मनमा जुलुस, प्रदर्शन, बन्द, हड्ताल वा सडक आन्दोलनको चित्र आउँछ। तर संघर्षको अर्थ त्यतिमा सीमित छैन। वास्तविक संघर्ष सबैभन्दा पहिले विचारमा सुरु हुन्छ। सही र गलत छुट्याउने क्षमता, अन्यायको विरोध गर्ने साहस, सत्यको पक्षमा दृढ रहने चरित्र र समाजलाई राम्रो दिशातर्फ लैजाने अठोट नै संघर्षको आधार हो। बाहिरी आन्दोलन त्यसको एउटा रूप मात्र हो। यदि विचारमा दृढता छैन भने सडकमा देखिएको उत्साह पनि धेरै समय टिक्दैन।
मार्क्सवादी दर्शनले समाजलाई वर्गीय सम्बन्धको आधारमा विश्लेषण गर्छ। उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, श्रमको शोषण र आर्थिक असमानताले समाजमा विभिन्न वर्गीय हित जन्माउँछन्। यही वर्गीय हितका कारण समाजमा विभिन्न प्रकारका संघर्ष देखापर्छन्। तर मार्क्सवादले संघर्षलाई केवल हिंसासँग जोडेर हेर्दैन। संघर्षको मूल उद्देश्य शोषण, उत्पीडन, असमानता र अन्यायको अन्त्य गर्दै न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नु हो। त्यसैले संघर्षको सार विनाश होइन, रूपान्तरण हो।
नेपालको सन्दर्भमा जनताको बहुदलीय जनवादले पनि यही दृष्टिकोणलाई लोकतान्त्रिक पद्धतिसँग जोडेको छ। जबजले जनताको समर्थन, निर्वाचन, जनआन्दोलन, वैचारिक बहस, संविधान, कानुनी व्यवस्था र जनसंगठनमार्फत समाजलाई परिवर्तन गर्ने बाटोमा विश्वास गर्छ। यसको अर्थ संघर्ष समाप्त भएको होइन। यसको अर्थ संघर्षको स्वरूप समयअनुसार परिवर्तन भएको हो। आज संघर्षको प्रमुख आधार जनताको चेतना, जनमत र लोकतान्त्रिक सहभागिता हो।
इतिहास हेर्दा संसारका कुनै पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि संघर्षबिना प्राप्त भएका छैनन्। श्रमिकको आठ घण्टे कामको अधिकार, महिलाको मतदान अधिकार, उपनिवेशवादबाट स्वतन्त्रता, लोकतन्त्रको स्थापना, सामाजिक समानताको आन्दोलन, मानव अधिकारको विस्तार-यी सबैका पछाडि लामो संघर्षको इतिहास छ। कुनै पनि अधिकार कसैले उपहारका रूपमा दिएको होइन। जनताले निरन्तर संघर्ष गरेर ती अधिकार प्राप्त गरेका हुन्। यही कारणले संघर्षलाई इतिहास निर्माण गर्ने शक्ति भनिन्छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहास पनि संघर्षको इतिहास हो। राणा शासनविरुद्धको आन्दोलन, प्रजातन्त्रको स्थापना, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्ष, जनआन्दोलनहरू, लोकतान्त्रिक अधिकारको विस्तार र संविधान निर्माणसम्मका सबै चरणले एउटा सत्य प्रमाणित गरेका छन्-जब जनता संगठित भएर सही उद्देश्यका लागि संघर्ष गर्छन्, परिवर्तन सम्भव हुन्छ। तर त्यो संघर्ष सफल हुन सिद्धान्त र संगठन दुवै बलियो हुनुपर्छ।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले संघर्षलाई केवल बाहिरी शक्तिसँगको टकरावका रूपमा मात्र हेर्दैन। यसले आत्मसंघर्षलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन्छ। आफ्नो कमजोरीसँग लड्नु, अहङ्कार त्याग्नु, अध्ययनको बानी विकास गर्नु, अनुशासन पालन गर्नु, व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई माथि राख्नु पनि संघर्षकै रूप हुन्। आफूलाई बदल्न नसक्ने मानिसले समाज परिवर्तनको नेतृत्व गर्न सक्दैन। त्यसैले वास्तविक राजनीतिक कार्यकर्ताको पहिलो संघर्ष आफ्नै चरित्र निर्माणबाट सुरु हुन्छ।
राजनीतिक जीवनमा संघर्षको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष धैर्य हो। आज बीउ रोपेर भोलि फल पाइँदैन। समाज परिवर्तन पनि यस्तै प्रक्रिया हो। कहिलेकाहीँ धेरै मेहनत गर्दा पनि तत्काल परिणाम देखिँदैन। आलोचना आउँछ, निराशा आउँछ, असफलता पनि आउँछ। यस्ता कठिन समयमा सिद्धान्तप्रतिको विश्वास, संगठनप्रतिको निष्ठा र जनताप्रतिको समर्पणले संघर्षलाई निरन्तरता दिन्छ। धैर्यविहीन आन्दोलन प्रायः बीच बाटोमै रोकिन्छ।
लेनिनले राजनीतिक आन्दोलनमा रणनीति र कार्यनीतिको महत्वमाथि विशेष जोड दिनुभएको थियो। संघर्ष केवल भावनाले सञ्चालन हुँदैन। उत्साह आवश्यक छ, तर उत्साह मात्र पर्याप्त हुँदैन। परिस्थिति बुझ्ने क्षमता, सही समयको पहिचान, जनताको मनोविज्ञानको अध्ययन, राजनीतिक सन्तुलन र दीर्घकालीन लक्ष्यको स्पष्टता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। सही उद्देश्य भए पनि गलत रणनीतिले आन्दोलनलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले संघर्षमा साहससँगै विवेक पनि अपरिहार्य हुन्छ।
जनताको बहुदलीय जनवादले पनि यही सन्तुलनलाई जोड दिन्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थाभित्र संघर्ष गर्ने भनेको संविधान, जनमत, संसद्, जनसंगठन, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र जनअभिमतका सबै लोकतान्त्रिक माध्यमको प्रभावकारी प्रयोग गर्नु हो। जनताको विश्वास जित्दै परिवर्तनलाई संस्थागत गर्नु नै जबजको संघर्षको विशेषता हो। यसले संघर्षलाई जनविरोधी होइन, जनमुखी बनाउँछ।
आज संघर्षका स्वरूप पहिलेभन्दा धेरै फरक भएका छन्। विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै सूचना केही सेकेन्डमै संसारभर फैलिन्छ। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल सञ्चार, कृत्रिम बौद्धिकता र सूचना प्रविधिले राजनीतिक चेतना निर्माणका नयाँ क्षेत्र खोलेका छन्। त्यसैले आजको राजनीतिक संघर्ष केवल सडकमा सीमित रहन सक्दैन। आज विचारको क्षेत्रमा पनि संघर्ष उत्तिकै आवश्यक छ। भ्रमका विरुद्ध तथ्य प्रस्तुत गर्नु, अफवाहका विरुद्ध सत्य बोल्नु, निराशाका विरुद्ध आशा जगाउनु, घृणाका विरुद्ध सहिष्णुता फैलाउनु र विभाजनका विरुद्ध राष्ट्रिय एकताको भावना निर्माण गर्नु पनि आजका महत्वपूर्ण वैचारिक संघर्ष हुन्।
यही कारणले आजको राजनीतिक कार्यकर्ताले अध्ययन, लेखन, संवाद र जनचेतना विस्तारलाई पनि संघर्षकै अभिन्न भागका रूपमा लिनुपर्छ। समाजलाई सही सूचना दिनु, जनतालाई भ्रमबाट मुक्त गर्नु र वैज्ञानिक दृष्टिकोण विकास गर्नु पनि समाज परिवर्तनको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। विचारको क्षेत्रमा कमजोर संगठन लामो समय जनताको विश्वासमा टिक्न सक्दैन।
संघर्षमा त्यागको भूमिका अत्यन्त ठूलो हुन्छ। इतिहासमा कुनै पनि महान् आन्दोलन त्यागबिना सफल भएको छैन। समय, श्रम, सुविधा, व्यक्तिगत अवसर र कहिलेकाहीँ आफ्नो व्यक्तिगत सुख–सुविधासमेत समाजको हितका लागि समर्पण गर्न सक्ने संस्कारले नै संघर्षलाई नैतिक उचाइ दिन्छ। त्यागविहीन संघर्ष केवल नारामा सीमित रहन्छ। त्यागले संघर्षलाई जनताको मनसँग जोड्छ।
तर त्यागको अर्थ परिवार, समाज वा व्यक्तिगत जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन। मार्क्सवादी दृष्टिकोणले सन्तुलित जीवनलाई महत्व दिन्छ। असल कार्यकर्ता परिवार, समाज र संगठन सबैप्रति जिम्मेवार हुन्छ। जिम्मेवारीबाट भाग्ने होइन, जिम्मेवारीलाई अझ राम्रोसँग निर्वाह गर्ने संस्कार नै राजनीतिक परिपक्वताको चिन्ह हो।
संघर्षले मानिसको चरित्र पनि निर्माण गर्छ। सहज समयमा धेरै मानिस संगठनसँग जोडिन्छन्। तर कठिन समयमा पनि सिद्धान्त, संगठन र जनताप्रतिको निष्ठामा अडिग रहने व्यक्ति नै वास्तविक कार्यकर्ता हुन्छ। संकटको समयमा नै मानिसको धैर्य, इमानदारी र प्रतिबद्धताको परीक्षा हुन्छ। यही कारणले संघर्षलाई राजनीतिक विद्यालय पनि भनिन्छ। संघर्षले कार्यकर्तालाई परिपक्व, जिम्मेवार र जनताप्रति उत्तरदायी बनाउँछ।
संगठनका लागि पनि संघर्ष आत्मसन्तुष्टिबाट बच्ने माध्यम हो। संघर्षविहीन संगठन विस्तारै जड बन्छ। आफूलाई सधैँ सही ठान्न थाल्छ। जनताको बीचमा जान छोड्छ। नयाँ पुस्ताको सोच बुझ्न सक्दैन। तर निरन्तर संघर्ष गर्ने संगठनले आफ्ना कमजोरी पनि देख्छ, नयाँ चुनौती पनि बुझ्छ र समयअनुकूल आफूलाई परिमार्जन पनि गर्छ। यही कारणले संघर्षले संगठनलाई जीवन्त राख्छ।
जनताको बहुदलीय जनवादले पनि संघर्षलाई केवल सत्ता प्राप्त गर्ने साधनका रूपमा होइन, जनताको जीवनस्तर सुधार गर्ने निरन्तर अभियानका रूपमा हेर्छ। जनताको समस्या समाधान, सुशासन, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय स्वाधीनता, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण र समाजवादतर्फको यात्रामा निरन्तर प्रयत्न गर्नु नै जबजको संघर्षको सार हो।
संघर्ष कुनै राजनीतिक पार्टीको एउटा कार्यक्रम मात्र होइन, उसको जीवनपद्धति हो। सिद्धान्तले देखाएको बाटोमा संगठनलाई परिचालन गर्दै जनताको विश्वासका साथ समाजलाई सकारात्मक परिवर्तनतर्फ लैजाने सम्पूर्ण प्रयास संघर्ष हो। संघर्षले विचारको परीक्षा लिन्छ, संगठनलाई परिपक्व बनाउँछ, नेतृत्वलाई जिम्मेवार बनाउँछ र जनतासँगको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउँछ।
त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवाद दुवैले संघर्षलाई परिवर्तनको प्रेरक शक्ति मानेका छन्। सिद्धान्तले दिशा दिन्छ, संगठनले शक्ति दिन्छ, तर संघर्षले ती दुवैलाई जीवित राख्छ। संघर्षविना सिद्धान्त पुस्तकमै सीमित रहन्छ, संगठन संरचनामै सीमित रहन्छ। निरन्तर संघर्षले मात्र विचारलाई जनआन्दोलनमा, जनआन्दोलनलाई परिवर्तनमा र परिवर्तनलाई इतिहासमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। यही कारणले संघर्षलाई कुनै राजनीतिक संगठनको श्वास, ऊर्जा र जीवनशक्तिका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
सिद्धान्तले संगठनलाई दिशा दिन्छ। संगठनले त्यस दिशालाई शक्ति दिन्छ। संघर्षले त्यस शक्तिलाई परिवर्तनको यात्रामा अगाडि बढाउँछ। तर यी तीनवटै कुरा भएर पनि कुनै राजनीतिक पार्टी वा संगठनले जनताको विश्वास जित्न सकेन भने उसको प्रभाव विस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ। यही कारणले राजनीतिक जीवनमा अर्को अत्यन्त महत्वपूर्ण आधार हो-शैली। मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवादको दृष्टिमा शैली कुनै बाहिरी सजावट होइन, त्यो राजनीतिक संस्कार, नैतिकता, व्यवहार र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वको जीवित अभिव्यक्ति हो।
राजनीतिमा शैली भन्नाले केवल भाषण गर्ने तरिका वा बोल्ने कला मात्र बुझिँदैन। शैली भनेको सोच्ने तरिका, निर्णय गर्ने पद्धति, नेतृत्व गर्ने संस्कार, कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध, जनतासँगको व्यवहार, सार्वजनिक जीवनमा देखिने चरित्र र व्यक्तिगत आचरणको समष्टिगत रूप हो। मानिसले कुनै राजनीतिक दलको घोषणापत्र पढ्नुभन्दा पहिले त्यसका नेता र कार्यकर्ताको व्यवहार हेर्छ। त्यसैले जनताको मनमा संगठनको पहिलो परिचय सिद्धान्तभन्दा पहिले पनि धेरै पटक शैलीबाट नै बन्ने गर्छ।
मार्क्सवादी दर्शनले सिद्धान्त र व्यवहारको एकतालाई अत्यन्त महत्व दिन्छ। विचार व्यवहारमा देखिएन भने त्यो केवल शब्दमा सीमित हुन्छ। मुखले समानताको कुरा गर्ने तर व्यवहारमा विभेद गर्ने, सुशासनको नारा दिने तर आफ्नै जीवन अपारदर्शी हुने, जनताको सेवाको कुरा गर्ने तर जनतासँग टाढा बस्ने प्रवृत्तिले कुनै पनि सिद्धान्तलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले शैली भनेको सिद्धान्तको व्यवहारिक परीक्षा हो।
जनताको बहुदलीय जनवादले पनि यही कुरालाई विशेष महत्व दिएको छ। जबजले लोकतान्त्रिक संस्कार, बहुलवादप्रतिको सम्मान, संवाद, सहिष्णुता, जनमतको सम्मान, विधिको शासन र नैतिक राजनीतिक आचरणलाई राजनीतिक संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग मानेको छ। त्यसैले जबजको दृष्टिमा राम्रो सिद्धान्त मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई जनताको जीवनमा विश्वासयोग्य बनाउने शैली पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
असल राजनीतिक कार्यकर्ताको पहिलो परिचय उसको बोलीभन्दा व्यवहार हो। ऊ विनम्र हुन्छ, तर कमजोर हुँदैन। ऊ आफ्नो विचारमा दृढ हुन्छ, तर अरूको विचार सुन्न पनि तयार हुन्छ। ऊ आलोचनालाई व्यक्तिगत आक्रमण ठान्दैन, बरु सुधारको अवसरका रूपमा लिन्छ। लोकतान्त्रिक समाजमा विचारको प्रतिस्पर्धा हुन्छ, व्यक्तिको शत्रुता हुँदैन। यही राजनीतिक संस्कारले संगठनलाई परिपक्व बनाउँछ।
आजको समाजमा जनताको चेतना धेरै बढेको छ। सूचना केही सेकेन्डमै लाखौँ मानिससम्म पुग्छ। यस्तो समयमा नेताको एउटा असावधान अभिव्यक्ति, एउटा गैरजिम्मेवार व्यवहार वा एउटा अनैतिक निर्णयले वर्षौँको विश्वास पनि कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले आजको राजनीतिक कार्यकर्ताले पहिलेभन्दा बढी संयम, जिम्मेवारी र नैतिकता अपनाउन आवश्यक छ। लोकप्रियता सामाजिक सञ्जालबाट प्राप्त हुन सक्छ, तर सम्मान केवल चरित्र र व्यवहारबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।
मार्क्सवादी–लेनिनवादी आन्दोलनमा सादगीलाई पनि राजनीतिक संस्कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष मानिएको छ। जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्ति जनतासँग नजिक हुनुपर्छ। उसको जीवनशैलीमा अनावश्यक तडकभडक, प्रदर्शन र घमण्ड हुनु हुँदैन। जनताले आफूजस्तै दुःख–सुख बुझ्ने, सहज रूपमा भेट्न सकिने, इमानदार र सरल व्यक्तिलाई नै आफ्नो नेता मान्न रुचाउँछन्। नेतृत्वको उचाइ पदले होइन, जनताको विश्वासले निर्धारण गर्छ।
जनताको बहुदलीय जनवादले पनि जननेतालाई जनताको बीचमै रहने, जनताको भाषा बोल्ने, जनताको पीडा बुझ्ने र जनताको सुख–दुःखमा सहभागी हुने संस्कार विकास गर्न जोड दिन्छ। नेतृत्व जनताभन्दा माथि होइन, जनताकै बीचमा रहनुपर्छ भन्ने मान्यता जबजको महत्वपूर्ण विशेषता हो।
राजनीतिक शैलीको अर्को आधार विनम्रता हो। विनम्र हुनु भनेको आफ्नो विचार त्याग्नु होइन। आफ्नो सिद्धान्तमा अडिग रहँदै पनि अरूको सम्मान गर्न सक्नु नै वास्तविक राजनीतिक परिपक्वता हो। अहङ्कारले केही समय शक्ति देखाउन सक्छ, तर दीर्घकालीन सम्मान दिलाउन सक्दैन। सम्मान पदले होइन, व्यवहारले कमाइन्छ। यही कारणले इतिहासले सरल र जनमुखी नेताहरूलाई बढी सम्मान गरेको पाइन्छ।
संगठनभित्रको शैली पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि संगठनमा आपसी सम्मान छैन, गुटबन्दी छ, व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोपको वातावरण छ, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिइँदैन भने विस्तारै संगठनको एकता कमजोर हुन थाल्छ। तर जहाँ विश्वास, सहकार्य, अनुशासन, संवाद र सामूहिक नेतृत्वको संस्कार हुन्छ, त्यहाँ संगठन कठिन परिस्थितिमा पनि एकताबद्ध रहन्छ
मार्क्सवाद–लेनिनवादले सामूहिक नेतृत्व र आलोचना–आत्मालोचनाको संस्कृतिलाई महत्व दिएको छ। आलोचना गर्ने अधिकार र आत्मसुधार गर्ने साहस संगठनलाई जीवन्त बनाउने शक्ति हुन्। तर आलोचना व्यक्तिगत प्रतिशोधका लागि होइन, संगठन सुधारका लागि हुनुपर्छ। आत्मालोचना औपचारिक होइन, इमानदार हुनुपर्छ। यस्ता संस्कारले संगठनभित्र विश्वास र पारदर्शिता बढाउँछन्।
नेतृत्वको शैली संगठनको भविष्यसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ। असल नेतृत्वले सबै कुरा आफूले मात्र जान्ने दाबी गर्दैन। उसले कार्यकर्ताको क्षमता विकास गर्छ, नयाँ नेतृत्व तयार गर्छ, जिम्मेवारी बाँड्छ, सल्लाह सुन्छ र सामूहिक निर्णयलाई सम्मान गर्छ। व्यक्तिमा आधारित संगठनभन्दा प्रणालीमा आधारित संगठन धेरै दीर्घकालीन हुन्छ। यही कारणले जबजले पनि सामूहिक नेतृत्व र संस्थागत कार्यशैलीलाई विशेष महत्व दिएको छ।
राजनीतिक शैलीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष जनतासँगको सम्बन्ध हो। जनता चुनावका बेला मात्र सम्झिने समूह होइनन्। उनीहरू नै संगठनको आधार हुन्। जनताको दुःख–सुखमा सहभागी हुनु, उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्नु, साना समस्यालाई पनि सम्मानपूर्वक लिनु, आलोचनाबाट नभाग्नु र समाधान खोज्ने प्रयास गर्नु नै जनमुखी राजनीतिक शैली हो। जनताबाट टाढा गएको संगठन विस्तारै आफ्नो उद्देश्यबाट पनि टाढा जान्छ।
आज सूचना प्रविधिको युगमा राजनीतिक शैलीको अर्को पक्ष सार्वजनिक अभिव्यक्ति पनि हो। सामाजिक सञ्जालमा लेखिने प्रत्येक शब्द, सार्वजनिक कार्यक्रममा बोलिने प्रत्येक वाक्य र सार्वजनिक व्यवहारले संगठनको छवि निर्माण गर्छ। त्यसैले राजनीतिक कार्यकर्ताले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै पनि जिम्मेवारी, शिष्टता र सत्यतामा आधारित सार्वजनिक संस्कार अपनाउनुपर्छ। उत्तेजनाभन्दा तथ्य, अपमानभन्दा तर्क र घृणाभन्दा संवादलाई प्राथमिकता दिनु लोकतान्त्रिक शैलीको पहिचान हो।
राजनीतिक जीवनमा नैतिकता सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। धन, पद, शक्ति र लोकप्रियता समयसँग बदलिन सक्छन्। तर इमानदारी, चरित्र र नैतिक आचरणले निर्माण गरेको जनविश्वास धेरै वर्षसम्म जीवित रहन्छ। जनताले गल्तीलाई क्षमा गर्न सक्छन्, तर बेइमानीलाई सजिलै क्षमा गर्दैनन्। त्यसैले कुनै पनि राजनीतिक कार्यकर्ताको सबैभन्दा ठूलो पूँजी जनविश्वास नै हो।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले राजनीतिक जीवनलाई जनसेवाको माध्यम मान्छ। जनताको बहुदलीय जनवादले पनि राजनीतिलाई सेवा, उत्तरदायित्व र नैतिक नेतृत्वको माध्यमका रूपमा व्याख्या गर्छ। त्यसैले राजनीतिक शैलीमा सेवा भावना, त्याग, सादगी, अनुशासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र जनताप्रतिको सम्मान अनिवार्य गुणका रूपमा विकसित हुनुपर्छ।
शैली भनेको सिद्धान्त, संगठन र संघर्षलाई जनताको विश्वासमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो। सिद्धान्तले दिशा दिन्छ, संगठनले शक्ति दिन्छ, संघर्षले गति दिन्छ, तर शैलीले ती सबैलाई जनताको मनसँग जोड्छ। शैली राम्रो भयो भने सामान्य कामले पनि ठूलो विश्वास जित्न सक्छ। शैली कमजोर भयो भने ठूलो उपलब्धिले पनि अपेक्षित सम्मान प्राप्त गर्न सक्दैन।
त्यसैले मार्क्सवाद–लेनिनवाद र जनताको बहुदलीय जनवाद दुवैले राजनीतिक शैलीलाई संगठनको नैतिक आधार मानेका छन्। व्यवहार, चरित्र, सादगी, जनमुखिता, सामूहिक नेतृत्व, लोकतान्त्रिक संस्कार, अनुशासन, इमानदारी र आत्मसुधारको निरन्तर अभ्यासले मात्र संगठन दीर्घकालसम्म सम्मानित, प्रभावकारी र जीवन्त रहन सक्छ। इतिहासले अन्ततः ठूला भाषण गर्नेहरूलाई होइन, आफ्नो सिद्धान्तअनुसार जीवन बाँच्ने, जनताको विश्वास जित्ने र उच्च राजनीतिक संस्कारको उदाहरण बन्ने व्यक्ति तथा संगठनलाई नै सम्मानका साथ सम्झन्छ।
अहिलेसम्मको छलफलबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ-सिद्धान्त, संगठन, संघर्ष र शैली चारवटा अलग–अलग विषय होइनन्। यी एउटै राजनीतिक जीवनका चार आपसमा गाँसिएका आधार हुन्। कुनै एउटा मात्र बलियो भएर राजनीतिक संगठन दीर्घकालसम्म सफल हुन सक्दैन। सिद्धान्तले दिशा दिन्छ, संगठनले शक्ति दिन्छ, संघर्षले गति दिन्छ र शैलीले ती सबैलाई जनताको विश्वासमा रूपान्तरण गर्छ। यी चारमध्ये एउटा पनि कमजोर भयो भने त्यसको प्रभाव बाँकी तीनवटामा पनि पर्छ। त्यसैले कुनै पनि राजनीतिक पार्टी वा संगठनको निर्माण, व्यवस्थापन र परिचालनमा यी चार आधारको सन्तुलित विकास अपरिहार्य हुन्छ।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले समाज परिवर्तनलाई एउटा समग्र प्रक्रिया मानेको छ। समाज परिवर्तन केवल आर्थिक कार्यक्रमबाट सम्भव हुँदैन, केवल राजनीतिक नाराले पनि सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि वैज्ञानिक विचार, संगठित जनशक्ति, निरन्तर संघर्ष र उच्च राजनीतिक संस्कारको एकता आवश्यक हुन्छ। यही कारणले मार्क्सवादी आन्दोलनमा सिद्धान्त र व्यवहार, विचार र संगठन, संघर्ष र जनविश्वासलाई कहिल्यै अलग गरेर हेरिँदैन।
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले पनि यही अनुभवबाट धेरै शिक्षा लिएको छ। नेपालको सामाजिक संरचना, बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुदलीय लोकतान्त्रिक यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै जननेता मदन भण्डारीले प्रतिपादन गर्नुभएको जनताको बहुदलीय जनवादले मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई नेपाली यथार्थसँग सिर्जनात्मक रूपमा जोड्ने प्रयास गर्यो। जबजको मूल सन्देश के हो भने सिद्धान्त स्थिर आधार हो, तर त्यसको प्रयोग जीवन्त, लोकतान्त्रिक, जनमुखी र समयानुकूल हुनुपर्छ।
जबजले जनतालाई इतिहास निर्माण गर्ने मुख्य शक्ति मानेको छ। त्यसैले जनताको विश्वास गुमाएर कुनै पनि राजनीतिक आन्दोलन सफल हुन सक्दैन। जनताको विश्वास जित्न केवल चुनाव जित्नु पर्याप्त हुँदैन। जनताको जीवनमा आशा जगाउने नीति, व्यवहारमा देखिने इमानदारी, संगठनभित्रको अनुशासन, नेतृत्वको सादगी र जनतासँगको निरन्तर सम्बन्धले मात्र त्यो विश्वास निर्माण हुन्छ। यही कारणले जबजले सिद्धान्त र व्यवहारबीचको एकतालाई अत्यन्त महत्व दिएको छ।
आजको युगमा राजनीतिक चुनौतीहरू पहिलेभन्दा धेरै जटिल भएका छन्। विश्वव्यापीकरण, सूचना प्रविधिको तीव्र विकास, कृत्रिम बौद्धिकता, डिजिटल सञ्चार, बदलिँदो अर्थतन्त्र, युवापुस्ताको नयाँ सोच, वातावरणीय संकट, बढ्दो असमानता र वैचारिक भ्रमले राजनीतिक संगठनलाई नयाँ चुनौती दिएका छन्। यस्ता चुनौतीको सामना केवल नाराले सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि गहिरो अध्ययन, स्पष्ट सिद्धान्त, सक्षम संगठन, जनमुखी संघर्ष र जिम्मेवार राजनीतिक शैली आवश्यक हुन्छ।
आज जनताले केवल भाषण सुनेर निर्णय गर्दैनन्। उनीहरूले नेताको चरित्र हेर्छन्, संगठनको व्यवहार हेर्छन्, कार्यकर्ताको आचरण हेर्छन् र घोषणापत्रभन्दा बढी कार्यान्वयनको मूल्याङ्कन गर्छन्। त्यसैले आजको राजनीतिक युगमा विश्वास नै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी बनेको छ। त्यो विश्वास न धनले किन्न सकिन्छ, न प्रचारले। त्यो केवल वर्षौँको इमानदार व्यवहार, त्याग, अनुशासन र जनसेवाबाट प्राप्त हुन्छ।
कुनै पनि संगठन समयसँगै चुनौतीबाट मुक्त रहँदैन। कहिलेकाहीँ गुटबन्दी देखिन्छ, वैचारिक अन्योल आउँछ, नेतृत्वमा कमजोरी देखिन्छ, जनतासँगको सम्बन्ध कमजोर हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा संगठनलाई बचाउने शक्ति पनि यही चार आधार हुन्। सिद्धान्तले सही बाटो सम्झाउँछ। संगठनले एकता कायम राख्छ। संघर्षले नयाँ ऊर्जा दिन्छ। शैलीले जनविश्वास पुनः निर्माण गर्छ। त्यसैले कठिन समयमा पनि यही चार आधार संगठनको वास्तविक परीक्षा बन्छन्।
मार्क्सवादी आन्दोलनले आत्मालोचनालाई कमजोरी होइन, शक्तिका रूपमा हेर्छ। गल्ती स्वीकार गरेर सुधार गर्ने संगठन नै दीर्घकालसम्म जीवित रहन्छ। जनताको बहुदलीय जनवादले पनि आत्मसुधार, लोकतान्त्रिक बहस, आलोचना–आत्मालोचना र जनमतको सम्मानलाई संगठनको विकासको आधार मानेको छ। आफूलाई सधैँ पूर्ण ठान्ने संगठन विस्तारै जड बन्छ, तर आफूलाई निरन्तर सुधार्ने संगठन समयसँगै अझ परिपक्व बन्छ।
राजनीतिक कार्यकर्ताका लागि पनि यी चार आधार दैनिक जीवनका मार्गदर्शक हुन्। सिद्धान्तले सोचलाई स्पष्ट बनाउँछ। संगठनले जिम्मेवारी सिकाउँछ। संघर्षले धैर्य र त्यागको संस्कार विकास गर्छ। शैलीले जनताको विश्वास जित्न सिकाउँछ। यी चार गुण विकास नगरी केवल पद प्राप्त गरेर असल राजनीतिक कार्यकर्ता बन्न सकिँदैन। वास्तविक कार्यकर्ता त्यो हो, जसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा जनताको हितलाई माथि राख्छ, अध्ययनलाई निरन्तरता दिन्छ, अनुशासन पालना गर्छ, समाजसँग जोडिएर काम गर्छ र आफ्नो व्यवहारबाट संगठनको प्रतिष्ठा बढाउँछ।
नेतृत्वका लागि पनि यही सत्य लागू हुन्छ। नेतृत्व अधिकारको होइन, जिम्मेवारीको विषय हो। असल नेतृत्वले आदेशभन्दा प्रेरणा दिन्छ। नियन्त्रणभन्दा विश्वास निर्माण गर्छ। व्यक्तिगत लोकप्रियताभन्दा संस्थागत विकासलाई प्राथमिकता दिन्छ। आफ्नो कार्यकालमा मात्र होइन, आफ्नो पछाडि पनि सक्षम नेतृत्व तयार पार्ने क्षमता नै सफल नेतृत्वको पहिचान हो। व्यक्तिमा आधारित संगठन कमजोर हुन्छ, प्रणालीमा आधारित संगठन बलियो हुन्छ। यही कारणले सामूहिक नेतृत्व र संस्थागत संस्कारलाई राजनीतिक जीवनको आधार बनाउन आवश्यक छ।
राजनीतिक संगठनको सफलता बाहिरी चमकधमक, ठूलो कार्यालय, धेरै सदस्य वा शक्तिशाली नाराले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। जनताको बिचमा जादा उसको वास्तविक शक्ति सिद्धान्तको स्पष्टता, संगठनको अनुशासन, संघर्षको निरन्तरता र शैलीको नैतिकतामा हुन्छ। यही चार आधार बलिया भए भने संगठनले आलोचना, असफलता, चुनौती र कठिन परिस्थितिलाई पार गर्दै आफ्नो यात्रा निरन्तर अघि बढाउन सक्छ। यी आधारहरू कमजोर भए भने बाहिरबाट बलियो देखिने संगठन पनि विस्तारै आफ्नो प्रभाव गुमाउन थाल्छ।
आज प्रत्येक राजनीतिक कार्यकर्ताले समय-समयमा आफैँसँग केही गम्भीर प्रश्न सोध्न आवश्यक छ। म मेरो सिद्धान्त प्रतिशत कति स्पष्ट छु ? म अध्ययनमा कति सक्रिय छु? संगठनप्रतिको मेरो निष्ठा व्यवहारमा देखिएको छ कि छैन? म जनताको हितका लागि गरिएका संघर्षमा कति समर्पित छु ? मेरो शैलीले संगठनको प्रतिष्ठा बढाइरहेको छ कि घटाइरहेको छ? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्ने कार्यकर्ताले मात्र आफ्नो राजनीतिक जीवनलाई सही दिशामा अघि बढाउन सक्छ।
अन्त्यमा ,
राजनीतिक संगठनको सफलता कुनै संयोगको परिणाम होइन। त्यो दीर्घकालीन विचार, अनुशासित संगठन, निरन्तर संघर्ष, उच्च राजनीतिक संस्कार र जनविश्वासको संयुक्त उपलब्धि हो। सिद्धान्तलाई मार्गदर्शक, संगठनलाई शक्ति, संघर्षलाई परिवर्तनको ऊर्जा र शैलीलाई नैतिक आधार बनाएर अघि बढ्ने राजनीतिक पार्टी वा संगठन मात्र इतिहासमा सम्मानपूर्वक स्थापित हुन्छ।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले दिएको वैज्ञानिक दृष्टिकोण र जनताको बहुदलीय जनवादले प्रस्तुत गरेको लोकतान्त्रिक, जनमुखी तथा सिर्जनात्मक राजनीतिक अभ्यासले यही शिक्षा दिन्छ-राजनीतिक आन्दोलनको वास्तविक शक्ति व्यक्तिमा होइन, विचारमा हुन्छ, विचारको शक्ति संगठनमा हुन्छ, संगठनको शक्ति संघर्षमा हुन्छ र संघर्षको सफलता जनविश्वासमा हुन्छ। त्यो जनविश्वास निर्माण गर्ने सबैभन्दा ठूलो माध्यम भनेको उच्च राजनीतिक शैली हो।
त्यसैले सिद्धान्त, संगठन, संघर्ष र शैली केवल राजनीतिक शब्दहरू होइनन्, कुनै पनि राजनीतिक पार्टी वा संगठनको निर्माण, व्यवस्थापन, परिचालन र दीर्घकालीन सफलताका चार अविच्छिन्न आधारस्तम्भ हुन्। यी चार आधारलाई सन्तुलित, जीवन्त र व्यवहारमा उतार्न सक्ने संगठनले मात्र समयका चुनौतीहरू सामना गर्दै जनताको विश्वास जित्न सक्छ, राष्ट्रको प्रगतिमा योगदान पुर्याउन सक्छ र इतिहासमा सम्मानित स्थान बनाउन सक्छ। यही सन्देश मार्क्सवाद–लेनिनवादको पनि हो, यही जनताको बहुदलीय जनवादको पनि मूल मर्म हो, र यही कुनै पनि जिम्मेवार राजनीतिक संगठनको दीर्घकालीन सफलताको वैज्ञानिक आधार हो।